Ollarmos a Dante para desmentirmos mitos lingüísticos

A Coruña, 9 de marzo de 2020

Acabo de rematar a primeira unidade do curso MOOC titulado Corrección, estilo y variaciones de la lengua española, proporcionado polos profesores Santiago Alcaba e Cristina Buenafuentes da Universidade Autónoma de Barcelona. Despois de seguir as primeiras clases e aprobar os cuestionarios, vin as entrevistas que o profesor Alcaba fixo con dous importantes académicos españois. Na primeira, o profesor Leonardo Gómez Torrego do Instituto de Lingua, Literatura e Antropoloxía do CSIC, falou sobre a natureza das normas lingüísticas e o papel de todas as academias da lingua española arredor do mundo castelanfalante; na segunda, o profesor Juan Carlos Moreno Cabrera da Universidade Autónoma de Madrid, opinou sobre a relación entre a lingua estándar e as linguas vulgares. Aínda que ambas contribucións son moi interesantes, aquí vou enfocarme máis na segunda. Creo que o profesor Moreno Cabrera realmente merece unha ovación de pe, ao derrocar os mitos do imperialismo lingüístico dun xeito realmente efectivo (e dificilmente alguén pode acusalo de ser “antiespañol”, “independentista” ou parvadas parecidas, porque el naceu e medrou en Madrid e é catedrático de lingua castelá na mesma capital española).


Na entrevista, o profesor explica, de xeito claro e sinxelo, que algunhas das crenzas máis comúns sobre os conceptos de “lingua culta” e “lingua vulgar” se basean en suposicións totalmente erróneas. Unha destas é a idea de que a fala vulgar é algo pobre, que non ten a capacidade de vehicular mensaxes que poderíamos definir “altos”. Por exemplo, existe a convicción de que a fala popular non teña os recursos expresivos adecuados para abarcar temas de natureza científica o filosófica. Para contrastar esta falacia, o profesor Moreno Cabrera menciona unha das maiores autoridades da literatura italiana de todos os tempos: Dante Alighieri. En particular, a argumentación do profesor madrileño fai fincapé no ensaio De Vulgari Eloquentia, no que o poeta florentino sostén que a fala vulgar se pode desenvolver ata chegar a un nivel cualitativo comparable ao do latín. De feito, o mesmo Dante escribiu en lingua vulgar o texto que se considera a base da literatura italiana, a Divina Comedia. No século XIV, autores como Dante Alighieri, Francesco Petrarca e Giovanni Boccaccio escribiron obras que deron unha contribución enorme para a dignificación da lingua vulgar, trazando o camiño que, na idade contemporánea chegará a ser o italiano estándar, que se pode considerar unha evolución da fala vulgar da cidade de Florencia.


En consecuencia, o profesor Moreno Cabrera invítanos a reflexionarmos sobre outra crenza bastante común sobre as linguas, ou sexa, o mito de que as falas vulgares emerxerían dun proceso de “corrupción” da lingua culta. Isto, claro, non ten sentido ningún. De feito, a lingua estándar é o resultado dun proceso de fixación de normas, levado ao cabo por unha autoridade lingüística para dar estruturas comúns a toda a poboación que fala unha determinada lingua nun determinado territorio (no caso do castelán, este é o papel da Real Academia Española en coordinación coas outras academias da lingua que se atopan no mundo castelanfalante). Por suposto, cómpre destacarmos a importancia deste traballo normativo, que nos permite termos unha lingua que todos entendemos: o rexistro culto que aprendemos na escola e que cada día encontramos nos medios de comunicación. Ao mesmo tempo, cómpre lembrarmos que esta lingua, strictu sensu, non é o idioma nativo de ninguén. Ao tratarse do resultado dun traballo de estandarización, a variedade estándar non é una lingua natural e, polo tanto, é absurdo concibir as linguas vulgares como os resultados dunha “corrupción” da lingua culta (curiosamente, sempre ouvín a moita xente allea aos estudos lingüísticos matizar o inglés americano como unha corrupción do “verdadeiro inglés” – un ano atrás tratei este tema nun artigo sobre o concepto de “verdadeiro inglés” que escribín en inglés para a miña páxina web e logo traducín ao castelán para o sito web Globedia).


É verdade, evidencia o profesor Moreno Cabrera, que hai una xerarquía entre a lingua culta e lingua vulgar, está claro que a primeira ten moito máis prestixio e se utiliza en todos os contextos formais, e isto é normal. Por outra parte, con respecto ao desenvolvemento histórico da lingua podemos observar xustamente o contrario: a lingua estándar orixínase dun xeito parasitario da evolución natural das falas vulgares: é a emerxencia (seguida pola difusión) de novas palabras e construcións gramaticais na lingua popular que define a dirección do proceso de estandarización. Como dixo tamén o profesor Gómez Torrego, ao introduciren innovacións na lingua estándar, as academias da lingua están simplemente a ratificar as tendencias que se poden observar no uso actual do idioma. Non é casual que, nas últimas décadas, os dicionarios publicados pola Real Academia Española sexan dicionarios de uso, xa non ex auctoritate. Trátase do recoñecemento dende arriba para abaixo (é dicir, da parte da autoridade lingüística) dun proceso levado ao cabo dende abaixo para arriba (é dicir, polos falantes do idioma). A ratificación da innovación ten lugar cando un cambio lingüístico introducido na fala da poboación se estende ata ser adoptado polos medios de comunicación. Polo tanto, mentres a variedade estándar dunha lingua é fundamental para que esta non se fragmente nunha multiplicidade de variedades que a longo prazo perderían a intelixibilidade mutua, está claro que a relación xerárquica entre a lingua estándar e a fala vulgar é o contrario do que a miúdo a xente pensa: a fala vulgar é o amo que dirixe as mudanzas na lingua culta.


A xeito de conclusión, cómpre evidenciarmos que hoxe hai un montón de fontes dotadas de autoridade que desminten dun xeito claro, aínda que sinxelo, os mitos sobre a “pureza” da lingua culta e a súa suposta “corrupción” na fala do pobo (a partir dos estudos de Uriel Weinreich e William Labov nos anos 50 e 60, na segunda metade do século XX apareceu unha ben ampla literatura sociolingüística que demostra a vacuidade desta crenza). Reiterando unha metáfora xenial usada polo profesor Moreno Cabrera, a fala vulgar é a pedra e a lingua culta é a escultura: alguén diría que a pedra representa unha “corrupción” da escultura? Claro que sería unha tolaría monumental. Como a pedra é o material do que os artistas forxan as súas esculturas, a fala vulgar é o material da que as autoridades lingüísticas dan forma á lingua estándar. Afirmar a “superioridade” da lingua estándar sobre as falas vulgares non é síntoma do amor pola lingua, senón dunha abismal ignorancia da súa esencia. En consecuencia, o desprezo polas variedades vulgares equivale ao odio polas orixes mesmas da lingua estándar. Escollemos entón a civilidade en lugar da ignorancia: respectemos todas as variedades lingüísticas e mesmo todas as distintas linguas e culturas. Como escribiu o mesmo Dante no canto XXVI do seu Inferno, “fatti non foste a viver come bruti” (“non vos fixeron para vivirdes como brutos”), aínda que as accións deste autor non sempre foron coherentes coas súas palabras. 😉

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s

Create your website at WordPress.com
Primeiros pasos
A %d blogueros les gusta esto: