O Arsenal, para min

49, 49, undefeated / 49, 49, I say / 49, 49, undefeated / playing football the Arsenal way.

Cántico dos afeccionados do Arsenal F.C.

Arenzano, 23 de setembro de 2020

Mentres algunhas veces xa mencionei o meu interese polo fútbol italiano e español, creo que nunca mencionei o equipo ao que apoio en Inglaterra: o Arsenal de Islington, North London. Cheguei a ser afeccionado deste equipo dun xeito bastante aleatorio, aínda que as sementes xa estaban alí cando era neno. Si, porque de neno seguía un pouco o fútbol de toda Europa. En Inglaterra, gustábame o Arsenal, co seu logo ben lindo, a súa elegante camisola vermella coas manga brancas e os seus xogadores que combinaban técnica e determinación, coma David Seaman, Tony Adams, Anders Limpar, Paul Merson, Alan Smith e, sobre todo, o dianteiro Ian Wright. O estadio de Highbury, tamén, parecía ben chulo. E no ano 2004, cando xa eu tiña 20 anos, lembro que gañaron o torneo sen perder nin sequera un partido, batendo o record do Preston North End de 1889 e gañando o título de Invincibles.

De todos os xeitos, na verdade nunca escollín os Gunners como meu equipo inglés ata o día 16 de agosto de 2008. Daquela, estaba en Londres para atender o Summer Course in English Phonetics no University College London. Ben, ese sábado estaba a xantar no Mabel’s Tavern de Mabledon Place, a medio camiño entre Euston e King’s Cross. Non tiña idea de que a Premier League estaba a piques de comezar: de súpeto, como erguín os meus ollos, atopeime rodeado por moitos homes e algunhas mulleres que levaban a camisola ou a bufanda do equipo: no lunch match que marcaría o comezo da estación futbolística inglesa, o Arsenal recibiría o West Bromwich Albion. O estado de Highbury xa non existía: dende un par de anos, o equipo xogaba os seus partidos como local no novo Emirates Stadium, a pouca distancia do estadio anterior. En apenas tres minutos e medio, o centrocampista francés Samir Nasri, que acababa de chegar do Olympique de Marsella, marcou o único gol do partido, batendo o record do gol máis rápido marcado por un xogador ao seu exordio. A muralla humana que poboaba o estadio estalou de ledicia, así como os fans no pequeno pub onde estaba a mirar o partido. Unha vitoria por 1-0 contra un adversario ben modesto foi suficiente para que o entusiasmo dos londinienses me contaxiase: agora tiña un equipo en Inglaterra. Stand up for the Arsenal! (lembrades a canción Go West? A orixinal era de Village People en 1979, mais a min gústame máis a versión que fixeron os Pet Shop Boys en 1993).

Nos dous anos seguintes, os partidos do Arsenal fixéronme moita compañía mentres estudaba lingüística en Pavia e, no ano 2012, ao aceptárenme en Lancaster para facer o doutorado alá, o feito de ter un equipo de fútbol no Reino Unido foi unha razón máis para ficar alegre. Obviamente, levei a miña bufanda do equipo alí. Aínda que no norte de Inglaterra non haxa moitos afeccionados dos equipos de Londres, o primeiro domingo aló vin o partido do Arsenal na televisión dun fast food turco no campus da universidade. Aínda lembro que o Arsenal perdeu 3-2 en campo contrario contra o modesto Swansea City (nesa tempada, mesmo chegaría a perder 8-2 contra o Manchester United). O equipo non conseguiu gañar nada ata o 2014, cando comezou outra vez a gañar algunhas copas de Inglaterra e supercopas. E, na universidade, non coñecín moitos outros afeccionados do equipo, quizais apenas dous (e tampouco eles eran ingleses). Non importaba: era o Arsenal, o meu equipo no Reino Unido, nas boas e nas malas. Algunhas satisfaccións menores sacaríamolas, de todos os xeitos: lembro o Arsenal gañar derbis contra o Tottenham Hotspur marcando 3, 4, ás veces mesmo 5 goles. Good old Arsenal!

No ano de 2015 estaba de volta en Italia mais, como ao pasaren os meses ficaba cada vez máis claro que a miña vida se atopaba nunha situación de impasse, tomei a decisión de voltar a Inglaterra a comezos do ano seguinte (sen unha verdadeira razón, agás as miñas frustracións e inquietudes). Mentres tanto, no outono, comezara a estación futbolística e, nos primeiros meses, o Arsenal xogaba moi ben e parecía poder voltar a ser un serio candidato ao título. Lembro moi ben que seguín a vitoria contra o Manchester City en liña cos usuarios da páxina web Arsenal Mania e tamén lembro o comentario de Eurosport UK: “It’s London ruling Manchester today!”. Como xa estaba listo para voltar a Inglaterra, pensei que, de concretarse a posibilidade de que Arsenal gañase o título, en maio faría un sacrificio económico e tomaría o tren que do condado do Lancashire me levaría a Londres, para ver o partido decisivo nun pub de Islington, tomando cervexa coa xente local. A ilusión non durou moito. En xaneiro, o meu amigo Φώτιος, que me hospedou en Liverpool dúas semanas antes de que voltase a Lancaster, tróuxome a ver o derbi contra o Chelsea nun pub para distraerme das decenas de solicitudes de traballo que estaba a enviar nestes días: a pesar da crise que estaba a vivir o Chelsea nesa tempada, o Arsenal perdeu 1-0 e demostrou claramente non estar á altura de poder gañar o torneo. Ese ano, triunfarían os absolutos underdogs do Leicester City, así que tivemos que conformarnos co segundo posto. Por desgraza, problemas ben máis serios estaban por chegar nos meses seguintes: en xuño, o Reino Unido votaría para saír da Unión Europea e, en novembro, Donald Trump gañaría as eleccións presidenciais en Estados Unidos. Estes desastres políticos, económicos e sociais levaron a miña atención ben lonxe do fútbol.

Nos anos seguintes, por razóns persoais bastante serias, afasteime do Arsenal e o fútbol en xeral, mesmo perdendo o adeus ao equipo do histórico adestrador Arsene Wenger. Con todo, ao comezar a Premier League, este ano voltei a seguir o equipo. Aínda que xa non coñezo ninguén dos futbolistas do equipo e tomará un rato para que aprenda os seus nomes e a súas caras, redescubrín un (non tan pequeno) recuncho de min que tiña descoidado nos últimos anos. Nos primeiros dous partidos, o Arsenal derrotou o Fulham en campo contrario e o West Ham no Emirates Stadium, no triste cadro destes estadios londinienses totalmente baleiros. Non creo que haxa posibilidade ningunha de que o equipo gañe o título, aínda que en agosto gañou a Copa de Inglaterra e a Supercopa. Pero, quizais… parece que, ben devagar, o equipo estea a mellorar… quizais nos vindeiros anos os Gunners voltarán a loitar para gañar o título.

Sobre todo, quizais sexa posíbel, dentro de algúns anos, voltarmos a vivir o fútbol como se facía antes de que o Covid-19 chegase a causar estragos nas nosas vidas. Quizais sexa posíbel un día voltarmos a ver os estadios cheos de xente. Quizais sexa posíbel voltarmos a ver a centos de persoas invadiren as estacións da metro de Arsenal, Halloway Road, Finsbury Park etc. marchando cara ao estadio coas súas camisolas e bufandas vermellas e brancas, tomando cervexa e cantando en voz alta os cánticos da bancada, saltando e bailando con alegría. Quizais voltemos a ouvir a canción 49, 49, undefeated nas estacións do metro e nas rúas arredor do estadio. Quizais, de ser o Arsenal un serio candidato a gañar o torneo… podería aforrar un pouco máis de diñeiro e facer unha viaxiña ao Reino Unido… e finalmente conseguir celebrar o título nun pub de Islington, coa xente local…

Un día de alegría na megalópole

When the light started it out, they don’t know what they heard / Strike the match, play it loud, giving love to the world…

ELLIE GOULDING, Burn

Grab your heart and I’ll show you the way / hold your head up high…

GAMMA RAY, Land of the Free

Arenzano, 6 de setembro de 2020

Ao marchar do Reino Unido en febreiro de 2015, prometín á miña amiga Γεωργία que, ao voltar ao Reino Unido para entregar a versión corrixida da miña tese de doutoramento, quedariamos. Era importante para min cumprir a promesa. Así que, cando finalmente puiden programar a miña viaxe á illa a mediados de novembro, escribinlle. Daquela, ela mudara temporaneamente a Ipswich, onde estaba na casa da súa irmá. Inicialmente, pensaba ir visitala aló, máis a loxística non mo permitiría: ir de Lancaster a Ipswich e voltar no mesmo día sería imposíbel. Como consecuencia, propúxenlle quedarmos na estación de Londres Euston e pasarmos o día no centro da capital. Ao cabo, habería máis cousas interesantes que facer en Londres que en Ipswich, non? Escollemos o día 16, un luns.

O meu tren chegou un pouco tarde. Efectivamente, daquela, Virgin Trains tiña bastante problemas. De todos os xeitos, ela aínda non estaba. Boteille unha ollada á estación: a pesar dos tremendos ataques terroristas de París do día 13, que causaron bastante ansiedade nas principais cidades europeas, en Londres todo parecía bastante tranquilo. Ao vérmonos dende lonxe, corremos a abrazarnos, ben forte. Estabamos realmente contentos de vernos. “Desculpa a demora, pensaba que quedaramos en vérmonos en Liverpool Street. Non sei por que”, díxome rindo. Sorrín con moita alegría e acariñei o seu longo pelo negro. “Isto é 100% Γεωργία”, pensei. “Guapa coma Rita Hayworth e torpe coma Fethry Duck.” Fomos dar un paseo en Bloomsbury, contándonos as nosas novas, alternándoas con chistes parvos. O máis divertido de nós era que, ao falarmos, a miúdo tiñamos malentendidos. Aínda así, había unha conexión que ía máis alá das palabras. Era, creo, a primeira vez que a encontraba nun lugar que non fose o Gradbar, o pub do Graduate College da Lancaster University. Aló, encontrabámonos con outros rapaces, mais sempre houbo algo particular entre nós: strictu sensu, nunca fomos íntimos, mais había un sentido de compañeirismo ben raro entre persoas de sexo oposto. É algo que non sei describir, séntese e xa está.

Nalgún momento, mentres andabamos, ela preguntoume “Sabes onde nos atopamos?” Contesteille simplemente: “Si, Londres.” “Podes ser un pouco máis específico?” “No centro de Londres.” Respostas tremendamente idiotas mais tiña ganas de xogar un pouco. O momento e os personaxes eran perfectos para este tipo de conversas: ás veces serias, ás veces lúdicas. Fomos tomar un caféciño a un pequeno bar onde traballaba un rapaz que descubrimos ser español: declaramos os tres, entón, que unha conspiración mediterránea estaba a piques de tomar posesión de Londres. Falabamos un pouco do que estabamos a facer: ela traballaba de camareira nunha cafetería en Ipswich. Eu, estaba en Italia, enviando solicitudes de emprego planeando voltar a Gran Bretaña (que daquela chamaba simplemente, en italiano, l’Isola “a Illa”) a comezos do ano seguinte.

Decidimos marchar cara aos mercados de Camden Town, aínda estabamos un pouco lonxe. Non lembro como nos veu a idea, mais unha vez discutimos a posibilidade de atravesar a rúa saltando á maneira dos canguros. “Faise?” “Claro que se fai!” O semáforo virou verde e, deixando os outros peóns abraiados, dirixímonos á outra beirarrúa saltando coma canguros. Alguén parecía divertido, outros comprensibelmente molestos, todos os que nos notaron deberían pensar que estabamos tolos (ou totalmente idiotas). E terían toda a razón: para a xente local e (quizais máis aínda) os traballadores desprazados que viven todo o día o estrés da vida da megalópole, creo que ver forasteiros divertíndose a facer cousas raras e/ou parvas polas rúas da cidade lles pode resultar bastante molesto. Como no caso de moitas outras metrópoles, a idea que os londinienses teñen da súa cidade é bastante diferente da que teñen os turistas: Lily Allen ilustrouno cunha maxistral ironía na súa canción LDN. Porén, que importaba? Ao cabo non estabamos a facer dano a ninguén, só eramos dous amigos que tiñan ganas de pasar un día xuntos divertíndose un pouquiño. Era unha actitude máis childlike que childish.

Antes de ir aos mercados, parámonos a comer algo nun pub. Gustábame mirar a Γεωργία aos ollos e, en particular, facelo cunha expresión interrogativa (totalmente inxustificada). Ela sempre se sorprendía e me preguntaba “Que?”. “Nada, por que?”. “Mírasme así”. “Así como?” Seguía unha breve conversa sen sentido ningún. Fique claro que, por suposto, non todas as nosas conversas eran un disparate total. En absoluto. Falabamos tamén de cousas serias e mesmo das lembranzas da Lancaster University e, claro, dos nosos amigos comúns.  

Pola tarde, pasamos o día botando olladas ás tendas dos mercados e mesmo sacamos unha foto enmascarados na Camden Old Time Photos de Stable Market. Levamos traxes no estilo das parellas dos tempos de Foise co Vento, mais… mentres ela podería ser críbel no papel de Scarlett O’Hara, eu de ningún xeito podía ser Rhett Butler. Con todo, foi moi divertido sacar esta lembranciña do día que pasamos xuntos. Pasamos un pouco máis tempo alí e logo voltamos a Londres Euston co/no metro. Tomamos un caféciño no Caffé Nero xusto fóra da estación de trens, sentamos nunha mesa ao ar libre. Estabamos ben cansos, os dous. Γεωργία apoiou a súa cabeza sobre o meu ombreiro. Eu sorrín e biqueina lixeiramente na cabeza. O día estaba a concluír. O seu tren sairía un pouco antes do meu. Despedímosnos con agarimo, agardando que nos encontraríamos outra vez cedo. No entanto, voltaría a Lancaster moi contento.

En contra do que se poida pensar, esa foi a última vez que encontrei Γεωργία. Como me pasou tamén con moitas outras persoas, as nosas vidas tomaron outras direccións e perdémonos. Teño que admitir, iso  si, que é unha pena. Porén, polo menos aínda temos a foto e as lembranzas dese día que pasamos xuntos en Londres (que, por certo, foi tamén a última vez que eu estiven na capital británica). Eu gardo, ben agradecido, a memoria dun día feliz, lixeiro e despreocupado. Quizais o único (ou, polo menos, o último) día totalmente así que eu lembre. Xusto onte, decidín contactala en Facebook e falamos con cariño dese día e da foto. Agora ela vive e traballa en Cambridge e falamos sobre a posibilidade de voltarmos a ver en Inglaterra ou en Italia (ou onde sexa). En canto for posíbel, gustaríame moito facelo, de verdade.

Locked in Windsor Locks?

Amelia: “Are you coming or going?”

Viktor Navorsky: “I don’t know. Both.”

THE TERMINAL

Arenzano, 26 de agosto de 2020

Estabamos a mediados de xuño de 2014, pola primeira (e, ata agora, a última) vez tiven a oportunidade de viaxar a Estados Unidos: asistiría a unha conferencia na Universidade de Connecticut, a primeira de varias nas que participei naquel ano e a única fóra do noso continente. A viaxe ocorreu no momento adecuado: acababa de voltar de Atenas apenas dez días antes, onde vivín o colapso definitivo dunha relación e o meu humor non era o mellor. Como consecuencia, o feito de viaxar a Estados Unidos aos poucos días permitíame contrapesar un pouco a tristeza pola fin do que eu vivira, realmente, como un soño de amor. A viaxe ía ser bastante longa: sairía de Xénova para París, logo de alí tería outro voo para Detroit e, finalmente, de alí voaría para o Aeroporto Internacional Bradley de Windsor Locks, xusto na fronteira entre Connecticut e Massachussets, no corazón da Nova Inglaterra.

Emporiso, a viaxe comezou bastante mal: ao momento do embarque en Xénova, informáronnos de que o avión tiña un problema mecánico bastante serio. Tivemos que recoller todas as nosas maletas e voltar ao salón do aeroporto para ver como se podía xestionar a situación. Daquela, nin sequera sabiamos se o voo se atrasaría ou cancelaría. O aeroporto de Xénova é ben pequeno, parece máis unha estación de autobús que un aeroporto; así que esta situación totalmente inesperada xerou un pouco de pánico entre os seus dependentes. Por moi absurdo que poida parecer, tivemos que esperar a que chegase un técnico directamente de París para solucionar o problema. Air France, Alitalia e o aeroporto de Xénova non quedaron moi ben, ese día. Ao ficar claro que eu perdería o voo de conexión para Detroit, a empregada do aeroporto cancelou a miña reserva e fixo outra: ao parecer, pasaría por Philadelphia no canto de Detroit (que, na verdade, xeograficamente tería máis sentido). Ao conseguirmos finalmente viaxar, chegamos ao aeroporto Charles De Gaulle con 7 horas e media de retraso: o voo para Philadelphia tamén estaba perdido. Outra vez, tiña que cambiar a reserva. Como non había outros voos no mesmo día, pasaría a noite en París e sairía para Detroit (cambiaron outra vez o segundo voo de conexión) ao día seguinte.

Ao cabo, conseguín chegar a Detroit e, finalmente, ao pequeno (segundo estándares americanos) aeroporto de Windsor Locks. Como non había autobuses, tiven que gastar 90 dólares nun taxi para chegar á pequena vila de Storrs, pero xa non me importaba: ao cabo estaba alí, no marabilloso campus da Universidade de Connecticut, onde coñecín inmediatamente algúns colegas internacionais cos que comín un bocadillo nun gracioso bar preto do campus e pasei unha boa tarde. Os días da conferencia paseino moi ben: encontrei algúns colegas que xa coñecía, coñecín outros, a miña presentación foi moi ben recibida, escoitei contribucións interesantes, a cea social foi moi boa e mesmo tivemos a posibilidade de tomar unha cervexa no pub privado (!!!) na casa de dous profesores de psicoloxía (curiosidade, xa os encontrara o ano anterior noutra conferencia en Portugal). A miña primeira experiencia nos Estados Unidos foi moi boa. Desafortunadamente, a diferenza de moitos colegas, fiquei alí soamente os días da conferencia: parece un crime estar na Nova Inglaterra e non ir visitar cidades coma Boston, Providence, Baltimore e/ou a propia Nova York, mais para min costaría demasiado, así que renunciei. Non fiquei demasiado triste, na verdade. Pensei: “Estados Unidos ficará alí, non si? Haberá outra ocasión”. Daquela, tiña que voltar a Europa.

Non podía imaxinar a sorpresa que me esperaba no aeroporto de Windsor Locks: ao falar coa empregada da Delta Airlines, recibín a nova de que ela non tiña reserva ningunha para min. Ah. Foi bastante doado entender o que pasou: no pánico total da situación, a moza do aeroporto de Xénova cambiou a reserva para o viaxe de ida, mais a do viaxe de volta cancelouna e xa está. “Unha situación interesante”, pensei eu, un pouco divertido, lembrando a película The Terminal con Tom Hanks. Púxenme a rir silenciosamente: “No peor dos casos, procurarei traballo no aeroporto.” Sabía que non sería tan fácil: Estados Unidos non é a Unión Europea e o meu ESTA caducaría xusto nese día, mais aínda así, non estaba demasiado preocupado: é o tipo de problema que pode incomodar durante uns días, mais acaba solucionándose (polo menos, na miña perspectiva privilexiada de persoa europea e branca). Ao cabo, hai consulados de Italia en Estados Unidos e, aínda que a miña tarxeta de débito e a SIM do teléfono non funcionasen, tiña bastante efectivo para tirar uns días. Nese período tiña unha actitude bastate relaxada cara aos imprevistos: “De non ser que deixe de respirar, calquera problema ten solución”. Na verdade, a cousa resolveuse rapidamente sen problema ningún: a señora da Delta Airlines puido conseguirme outra reserva e nunha hora xa tiña as miñas tarxetas de embarque. O único que me deixaba un pouco incómodo era o pouco tempo que tiñamos para o voo de conexión en Cincinnati, mais decidín non pensar niso e fun esperar a hora do voo tomando unha cervexa nun bar do aeroporto. Non houbo máis problemas en América. En París, ao día seguinte, o avión para Xénova tiña unha hora de retraso: non era un gran problema, pero pensei, iso si, que, de ser este un combate de boxeo, o meu comentario sería: “Delta Airlines gañoulle a Air France por KO Técnico”. Algunhas horas máis tarde, xa estaba a dar unha volta polo paseo marítimo da miña vila, reflexionando sobre o feito de que, aproximadamente 24 horas antes, aínda me atopaba noutro continente, sen pensar demasiado na rapaza de Atenas.

Pasaron seis anos, mais parece un século. Nas últimas semanas, están a voltarme á cabeza todas as viaxes que fixen nos últimos oito anos, en particular entre 2012 e 2015, os anos do doutorado. Ao falar con moitas persoas que non coñecen o mundo do traballo na universidade, a miúdo oio comentarios como: “Que ben, viaxas moito!” (percíbese mesmo un pouquiño de comprensíbel envexa, nestas frases). Entendo este entusiasmo, pero creo que está xustificado só parcialmente: a miúdo tiven que pagar persoalmente eu case todos os gastos destas viaxes e, xeralmente, pasaba a maioría deses días pechado nalgunha aula dunha universidade ou nunha sala de conferencia dun hotel. Porén, iso si, teño que dicir que, mesmo nestes poucos días, sempre pasaba algo significativo: encontraba algunhas persoas interesantes coas que interactuar, degustaba algo de comida rara e saborosa ou, simplemente, había momentos inusuais, como no caso do aeroporto de Windsor Locks. Nas viaxiñas de conferencias de Londres, Bangor, Estoril, Sheffield, Storrs, Jyväskylä, Lund, Odense, Ilderøy… sempre, mesmo nun intervalo de tempo tan reducido, pasou algo que non é do de cada día, algo interesante ou raro, algo que logo se conta aos amigos. E, nestes meses nos que as nosas vidas están suspendidas polo tema do Covid-19, penso moi a miúdo nestes momentos. Xusto o día 21 foi o aniversario dunha conferencia que tivo lugar en Leipzig o ano pasado, onde – claro –pasaron cousas interesantes. Especialmente agora que os rebrotes do virus parecen espallarse tan rapidamente en todo o mundo e o futuro parece máis incerto que nunca, para min estes episodios saben a unha liberdade que até hai algúns meses os occidentais dabamos por feito e hoxe paréceme tan lonxe, como algo dun pasado ben remoto. E, sinceramente, bótoa ben en falta.

Conversa sobre o galego: En Vigo coa profe Naír

Vigo é asfalto, chuvia e ferro / guindastres, paro e cheiro a mar. Vigo son folgas e tabernas, Vigo es ti. Oes ti, escoita ben amigo / Oes ti, vós tamén sodes Vigo.

KELTOI, Vigo

Arenzano (Italia), 23 de agosto de 2020

Ao persistiren os estereotipos do galego como idioma ‘que só falan as persoas maiores’ ou ‘que só se fala no rural’, quixen darlle voz a unha muller nova que, ademais de ser falante nativa de galego e vivir no centro máis poboado da Comunidade Autónoma, tamén ensina o seu idioma. O. A mediados de xuño, viaxei en tren da Coruña a Vigo para encontrar a Naír García Abelleira, profesora de lingua galega no IES de Teis. Moi amabelmente, veu ela collerme co seu coche a estación de Vigo Urzáiz e fomos conversar sobre a situación do idioma nunha cafetería da cidade olívica. Aquí vos vai a conversa.

Nome:

Eu son Naír, Naír García Abelleira.

Idade

Teño trinta anos.

Profesión

Son profesora de lingua galega, de secundaria e bachelerato.

Alma mater

Universidade de Santiago de Compostela, fixen Filoloxía Galega.

Por que decidiches ser profesora de galego?

Supoño que non é unha decisión totalmente consciente, polo menos no meu caso, é algo que sempre estivo aí, a min sempre me gustou dende pequena, pois, o que é a cultura galega e…. non o sei, un interese pola miña cultura e polo meu país en todos os ámbitos, non só na lingua. Como decidín facerme profe? Estudei galego tamén un pouco animada polos referentes en secundaria, cando cursaba os meus estudos como alumna e logo decidín estudar filoloxía galega e nunca me formulei a opción de ser profe ata que, pois, acabei dando clases nunha academia, así que un pouco por casualidade, e vin que me gustaba, que me gustaba moito o tema de dar clase, así que me animei a preparar as oposicións. E agora, pois, materializouse.

Quen son os teus estudantes? Estudan galego porque deben ou porque queren?

Porque deben, é un ensino obrigatorio co cal sempre é, posto que o galego como materia obrigatoria no ensino. Si que é certo que teño unha parte do alumnado que sono adultos, que son aqueles que non sacaron, pois, o título na súa adolescencia e que voltan agora a introducirse no ensino, como adultos, pero teñen a materia de galego como obrgatoria, non é porque eles a escollan. Así que é deber absoluto.

Como che parece a situación do galego, hoxe? Cal é a túa perspectiva, como profesora de galego que pertence á xeración dos millennials?

Vale, faime graza porque eu nunca me inclúo mentalmente na xeración dos millennials, pero recoñezo que si. Non importa, non imos debater. A miña única experiencia como profe é en Vigo, unha experiencia urbana, na cidade máis grande e máis poboada de Galiza, pois o galego, a situación do galego aquí é practicamente inexistente. Non teño alumnado galegofalante e incluso hai moitos alumnos e alumnas que aínda que teñen pais que si que llelo transmitiron todo por cuestións ideolóxicas, pois non o falan ó mellor nin cos propios pais ou o que si que acontece é que cando chegan ao instituto cambian de lingua co seu círculo social. Así que para min a situación máis optimista coa que eu me atopo son os alumnos e alumnas que teñen algún referente galegofalante no ámbito familiar e que conservan avós ou avoas que teñen a lingua como propia e polo tanto teñen un dominio máis alto do galego. Máis en xeral o que me atopo é cun panorama desolador e en moitos casos xa coa deficiencia no tema do dominio, nenos e nenas que non son quen de falalo con fluidez ou que moitas veces non o comprenden. Non comprenden expresións, estruturas sintácticas e gramaticais, é un pouco grave, non? Tamén é certo que unha vez que saes do núcleo que é Vigo, e visitas un pouco os arredores, iso comeza a mellorar, pero o panorama tal e como o vivo eu é así. E logo tamén é influenciado por xente que chega de fóra que, claro, non trae a lingua nin a tradición do estudo do galego, co cal con esta xente xa tes que partir de cero necesariamente, non? Entón, entre os que son galegos e non o falan e os que son de fóra tampouco, non fai falta que resuma doutro xeito cal é o panorama… Tamén é certo que eu non atopo entre o alumnado demasiada reticencias á hora de recibir o ensino en galego. Eu esperaba pois que a xente protestase por ter que estudar galego ou que se negase a facer actividades, en cambio pois si que é certo que o alumnado que aínda que na súa vida non manexa o galego como vehicular pero tamén é certo que non teñen demasiado prexuízo á hora de expresarse nela, nin teñen unha actitude negativa cara a el. Hai de todo, por suposto, pero falo en termos xerais. Nun sentido creo que pois é algo positivo, porque igual hai máis prexuízo en ambientes galegofalantes que aquí, non? Habería que seguir analizando…

Que opinas sobre o galego normativo?

Mira, eu creo que o debate sobre o galego normativo, ademais que existe un debate bastante profundo sobre o tema, moi vivo e eu creo que nunca deixará que estar aí… eu creo que debemos pensar que a nosa normativa é moi recente, ten moi pouca traxectoria, entón evidentemente hai cousas que se poderían mellorar, tampouco é certo que si que é certo que no pasado se debatía máis sobre isto agora mesmo se me dis ‘que prefires, bel ou ble?’, pois non é que sexa un debate moi vivo en min. Simplemente, eu acepto a normativa como a normativa oficial e con ela tiro para adiante, máis que nada porque coa situación lingüística que che acabo de describir tampouco podo permitirme o luxo agora mesmo de poñerme a pensar se sería mellor unha normativa máis próxima ao portugués ou non, non mo podo permitir agora. O que necesito é gañar falantes, xente en contacto co galego. Con que galego? Pois co galego normativo que é o que eles teñen un pouco de referencia como tal, vale? Despois, como lingüistas se temos que debater a nivel filolóxico eu nunca lle quitarei esta razón que pode ter unha normativa como a reintegracionista, seguimos argumentos puristas pois está claro que deberíamos tirar por aí, pero tamén é certo que a min a nivel estratéxico como estratexia de normalización e planificación lingüística, non me parece operativo implantar unha normativa máis estrita ou máis afastada do que é o galego vivo, o que sobrevive. Entón, esta é a miña opinión. Despois, está claro, o ideal sería un galego depurado de todos os castelanismos, tanto gramaticais como sintácticos, como léxicos, pero debemos pensar se hai contexto para facer isto, que eu creo que entón non é a situación, agora mesmo.

Todos os cidadáns da Galiza ten o dereito e o deber de coñecer o castelán, mais soamente o dereito de coñecer o galego. Cres que coñecer o galego na Galiza debería ser tamén un deber?

A ver, por suposto que si, tampouco quero mergullarme demasiado nisto porque non é algo sobre o que reflexionase. A nivel legal, quizais sería unha aberración o que estaría dicindo, non o sei, por suposto que si, para min o galego é a lingua propia de Galiza; é certo que coexiste co castelán, pero en tal caso se deberíamos ter o dereito e o deber de coñecer un idioma, debería ser o galego. E o castelán, por suposto que tamén, porque nas circunstancias en que estamos, non imos pechar os ollos ante a realidade bilingüe que vivimos, non? Pero por suposto, para o galego os mesmos dereitos. Xa digo: a nivel legal, non sei isto en que se traduciría… ou se isto fose unha aberración. Eu por suposto que si, estaría en favor. Claro.

O galego é bastante presente, na túa opinión, na escola e na universidade?

Non. O contrario. Non sei se nos referimos a nivel legal ou a nivel de usuarios, non sei exactamente. Eu no ensino secundario boto moito máis de menos o ensino do galego co decreto do plurilingüismo reduciuse ao 33% que nalgúns casos nin se queda nisto porque hai cursos nos que o alumnado só ten unha materia ou dúas en lingua galega, é dicir, algo que nun contexto castelanfalante como Vigo non nos podemos permitir en absoluto, porque o alumnado non o fala no contexto da familia, o estuda simplemente en dúas ou tres materias e tamén fala castelán co seu círculo social, isto é… pois digamos que é unha condena absoluta para o idioma, tampouco nos contextos galegofalantes, nos que o alumnado quere vivir en galego, ten o dereito de estudar en galego. Creo que no ámbito da universidade é aínda máis grande esta cuestión porque hai carreiras que podes cursar integralmente en castelán. Eu cursei filoloxía galega, co cal fun unha privilexiada e aínda así cursei materias en castelán, materias comúns como lingüística, pero hai xente que se decide estudar bioloxía, por poñer un caso totalmente imaxinario, pode cursala en castelán sen relación ningunha co galego e iso implica a nivel psicolóxico, para unha persoa que logo cando vai desenvolverse profesionalmente obviamente vai a asumir que a lingua do seu ámbito é o castelán. Co cal, non estamos facendo normalización para nada, con esta situación.

Non pensas que se podería facer máis para fomentar o uso do galego nos medios?

Si, abonda con dicir que carecíamos até poucos meses un diario impreso en galego (Nós)… un problema é que ademais eses medios non só, non é un ámbito máis, porque ademais é o ámbito onde se configura o estándar a un nivel simbólico. Ti cando falas do galego normativo, a xente asóciao co galego da TVG, da televisión. Claro, se o galego está retirado de este ámbito, a mensaxe que chega á poboación é que o galego é secundario, que o galego non está á orde do día, non? Como vexo eu o galego que hai nos medios, como podo analizalo, pois eu creo que temos unha televisión e unha radio galega, pois dunha certa calidade, por que non dicilo? Tamén é certo que hai problemiñas como por exemplo que ás veces sobre todo no oral non é tan desexábel a calidade que hai porque moitas das persoas que traballan na televisión ou na radio galega non teñen o galego como lingua habitual e iso a nivel fonético ten algunhas implicacións. Pero ben, sen meterme demasiado nesas fonduras, pois creo que polo menos conservamos un galego digno na televisión e na radio galega. Eu son un pouco crítica cos medios que temos habitualmente en galego, sobre todo en prensa escrita, porque non creo que a nivel normalizador nos estean facendo moito favor e isto quizais é unha opinión un pouco… que non sei se tampouco procede dicila pero é persoal e vouna dicir. Non me convence moito a liña pola que van os xornais escritos en galego, posto que eu a vexo moi política. Co cal, ao final, pois si, temos un xornal en galego de referencia pero se é politizado isto sempre vai axudar o prexuízo de ‘o galego é para nacionalistas’, que é un prexuízo totalmente en voga e actual e que non digo que se estea afirmando porque xa leva moitos anos pululando pero estamos axudándoo a que o faga. O xornalismo ten que cumprir determinados requirimentos: debe ser neutral, debe ser o máis obxectivo posíbel, non debe ser un voceiro de ningunha parte política, por moito que eu poida concordar con ela. No momento en que sempre representas unha ideoloxía determinada, non chegas á toda a poboación, vale? Entón, pois non sei se nos axuda, eu alégrome de que exista pero creo que debería existir algo máis próximo ao que era o Galicia Hoxe, que desapareceu, ou A Nosa Terra, con todo que, a ver – coidado – eu non era lectora habitual de xornais naquel momento, entón tampouco podo xulgar, pero non creo que se estea avanzando na liña óptima, polo menos.

Agás o BNG, os políticos na Galiza falan galego bastante mal. A Nosa Terra, xa no ano 1979, reportaba exemplos como os seguintes: “Un goberno firme pronha sociedade xusta” e “Se o aforro non emigra e emprégase ben na terra…” Cres que se poderían permitir mostrar tan pouco respecto para o catalán en Cataluña? É o respaldo da forza económica o política dunha metrópole o que lle falta ao galego?

Aquí entra en xogo o nivel de competencias das persoas políticas, se ti non es competente en galego non podes ofrecer unha lingua de calidade. Mira, eu creo que o que, desgraciadamente, o que estamos asistindo en Galiza desde fai moitos anos é que moitas veces teñen unha mellor competencia en galego políticos que non están interesados en defender a causa do galego, que o falan mellor da xente que si teñen a intención de protexer a lingua e ir en favor da cultura galega, non? Entón prodúcese alí unha contradición, que os líderes menos interesados a protexelo o falan fenomenalmente e os que o están intentando e logo van a levar a cabo políticas de proteción non o falan ben ou non o respetan. Neste momento actual, claro, temos un líder que non ten un galego para nada exemplar nin a nivel fonético, nin gramatical, nin a nivel de léxico: non é correcto o seu galego, pero leva moitos anos no poder. Co cal, eu supoño que se interesou en mellorar o seu inglés, non me cabe a menor dúbida, pois tamén debería interesarse en mellorar o seu galego: tivo anos suficientes para facer unha inversión no estudo da lingua pormenorizado, se quixese, así que o único argumento posíbel polo que non ten un galego de calidade é porque non lle interesa e ademais o demonstra coas súas actuacións políticas, coas leis e cos decretos que está sacando. Para min, obviamente é unha falta de respecto á comunidade que representa, que na súa maior parte é galegofalante aínda. Entón, por suposto que é unha falta de respecto, non? E ademais a min tamén me parece aberrante esta estratexia dos últimos anos de facer unha política totalmente bilingüe, non unha política pero unhas aparicións públicas en castelán ás veces inxustificadamente que me parece que da un pouco de medo, porque se esta é a liña que vai seguir a dereita neste país o perigo está claro e… xa non é tan raro ver a Feijoo nos medios falando en castelán e ultimamente co tema da pandemia, isto foi algo porque coa escusa de dirixirse á prensa estatal e non sei que… pois claro isto xa foi… dirixirse máis en castelán que en galego á xente, non? A min, paréceme horríbel, supoño que se deduce por que, pero ademais marca un antes e un despois. Un antes no que polo menos se mantiña un galego come lingua vehicular do goberno e no que pasamos xa, facémolo xa bilingüe e quen sabe o que nos agarda no futuro, non? Está claro que detrás das aparicións bilingüe do líder, do Presidente de Galiza, pode vir a documentación da administración e moitas cousas máis e podemos estar na liña de cargarnos a planificación lingüística que se fixo até agora, co cal xa non é simplemente que sexa unha falta de respecto, é que ademais é moi perigoso a nivel político por onde poden ir as cousas a partir de agora. Agardemos que estea moi equivocada e que todo isto sexa un alarmismo inxustificado, pero… falaremos dentro de cinco anos e veremos.

A Nosa Terra, no 1920, escribía: “Cervantes fala mal de nós, falan mal de nós Lope de Vega, Tirso, Moratín…” de onde orixina este prexuízo tan feroz contra @s galeg@s. Por que este estereotipo d@s galeg@s “palet@s”? Por que?

A ver, porque non o sei, porque coñezo a galegos e galegas, coñézome a min mesma e sei que non somos paletos. Punto número 1: “paleto” é algo que xa non describe ningunha realidade, describe unha man era de mirar. Describe que ti miras cun prexuízo que ademais é económico, imaxino, porque para min “paleto” é unha persoa atrasada, atrasada en que? No ámbito económico. Non o sei, é certo que Galiza sempre foi unha zona que se dedicou ao sector primario, supoño que tamén o feito de ser un país rural, que se asocia como “non progreso”, ou atraso, vale? De acordo, pero ese é un problema de quen mira, non de quen é, non? E logo tamén supoño que é unha maneira de non entender a personalidade dos galegos e das galegas… tampouco é algo do que podo falar con moito coñecemento de causa porque non son psicóloga, vale, simplemente falo un pouco desde o que eu vexo e eu vexo que a personalidade dos galegos e as galegas, sobre todo a personalidade do rural non é fácil de entender porque ás veces se pode interpretar como ignorancia o que non é ignorancia, simplemente é unha maneira de comunicarse, de establecer as relacións sociais, pois de responder as preguntas, o tema de que os galegos e as galegas respondemos con outra pregunta ou de que non se sabe se subimos ou baixamos, pois mira, a mellor non o sabes interpretar ti porque non coñeces a fondo o sentir das galegas e os galegos ou non acabas de entender por exemplo a retranca para min, a ironía, o humor galego é unha expresión de máxima intelixencia porque para ser irónico ou irónica necesitas o dobre sentido que é unha expresión de intelixencia, non é outra cousa. En cambio, pois si que é verdade que temos a fama de paletos e rudos pero ao mellor non é tanto así, se non que hai que ir á profundidade e dende logo, o que é absurdo é dicir que un pobo enteiro é paleto. Porque de trinta persoas pode haber unha persoa ignorante, dúas, tres, dez ou quince pero non podes asociar nin a un idioma nin a un pobo un cualificativo que é en absoluto unha ofensa. Se dicimos que os franceses son moi intelixentes pois haberá de todo: haberá que facer un estudo… eu creo que sempre está por debaixo o tema do prexuízo, non? Galiza nunca foi unha zona economicamente que despuntase, nunca estivemos na avangardia da industria ou de que se asocia co progreso e da bonanza económica; entón automaticamente relegouse no suposto do “son rudos, paletos e parvos” cando non é así. Simplemente somos diferentes do que alguén está vendo porque, ollo, se ti advirtes que toda Galiza é paleta, o que estás advertindo é que hai unha diferencia. Iso é así contigo, non creo que o cualificativo sexa correcto pero si estás vendo que hai una cultura, unha personalidade diferente, un imaxinario colectivo que é diferente ao teu: entón ollo, porque ás veces as cousas se poden dar a volta e dicir cousas que non querías… Hahaha.

Por unha banda, existe este estereotipo do galego como idioma falado soamente no rural. Pola outra, fálano os intelectuais, os profesores nos departamentos de filoloxía… é a clase media urbana a que máis ignora ou mesmo rexeita a lingua propia da Comunidade?

Si, eu creo que esa visión é correcta, o mellor supoño que ademais será apoiada en dados e, si, e creo que se debe un pouco ao do que falabamos antes. A clase media, pois digamos que é unha clase que obtivo un progreso económico ou que en moitos casos é ese o camiño que procura, non? Distanciarse das orixes máis humildes para ir escalando economicamente e socialmente. Entón, iso pode levar venceiado un cambio de lingua por querer distanciarse dunha clase baixa, por querer marcar distancia, porque “mira, foime ben, estou instalado nunha posición mellor da que estaba, entón a miña lingua tamén é outra”. Eu creo que o feito de que os intelectuais e os colectivos que antes mencionabas empreguen o galego é o que o salva, a nivel simbólico, non? Posto que a xente cando abandona a lingua xeracionalmente se pode ter algunha dúbida é porque escoita o galego nas noticias ás veces e porque ve que cando algún escritor sae na televisión para falar do seu libro, faino en galego ou porque hai unha industria da música e do libro que, aínda que pequena, existe, porque hai un interese no fondo pola lingua, se non, creo que estaríamos xa perdidos se poderiámonos… podo ir a durmir un pouco porque os números non nos acompañan aínda así, non? E tamén é certo que eu creo que ultimamente o que acontece é que, igual que se segue abandonando a lingua e se interrompe a transmisión xeracional, tamén creo que hai unha revitalización. Existe como unha dignificación do galego, posto que, pois ti vas á administración, vas buscar un papel de calquera tipo, é certo que maioritariamente estes formularios están en galego. Igual que despois o funcionario ou a funcionaria non te atende na túa lingua, pero o impreso que tes que cubrir está en galego e creo que isto ao final é fundamental porque a xente pois ve que o galego está presente nas institucións, co cal isto da un valor á lingua que non existía, digamos nos anos 50, nos que a administración traballaba en castelán ou que máis podería dicirche, pois… vas ao médico e os impresos do SERGAS están en galego. Claro, vimos dunha situación na que a xente cambia lingua para ir ao médico, como o médico é unha persoa dun ámbito social respectábel e alto, non? Prestixioso, pois automaticamente cambiamos ao castelán, pero que acontece cando a receita está en galego? Pois obviamente hai unha redignificación da lingua. Entón temos alí unha vía de esperanza; claro, todo isto se agora non se inverten politicamente as tornas e non comezamos co bilingüismo do que falabamos antes: isto sería perigoso porque se comezamos a deixar que na administración tamén comece a entrar o castelán, pois igual perdemos esta parte de esperanza que temos para redignificar o idioma. Veremos, veremos.

Castelao falaba de “crime de lesa cultura”. Ao ler un pouco sobre a historia social do galego, creo que cabe falar de cinco séculos, polo menos, de lesa cultura. Cres que a represión lingüística aínda hoxe segue forte na Galiza?

Obviamente vivimos épocas nas que a represión era, pois, moito máis evidente, ou diferente, polo menos. Xa, hoxe non vivimos unha situación na que podes sufrir unha agresión física por falar galego como si se deu en algunha época, na época dos meus pais a mellor non, ou si, é dicir, hai 50 ou 60 anos podías ir ao colexio e que che pegasen por falar galego. Vale, non estamos nos mesmos termos, non che van meter unha impresa por falar galego; o problema é que agora as consecuencias por falar galego son doutro tipo. Non son físicas, nin che cortan a túa liberdade, pero sempre hai unha consecuencia negativa digamos, vale? Por exemplo, que teñas que explicar todo o tempo porque falas galego, dar unha explicación. Se ti tes as ideas claras e o falas por convencemento pois ao final iso acaba por pasarche desapercibido e, entre comas, darche un pouco igual, non? Pero si que é certo que unha persoa que chega a Vigo, provéñente da Terra Chá e ten que todos os días explicarlle á xente porque fala galego e porque decide falar galego, ao final vai cambiar de lingua, probabelmente, non? Por ser igual que os demais e non verse xulgado ou xulgada, entón, que acontece? Xa digo, non vas ter consecuencias físicas por falar galego, ninguén che vai pegar, pero vas ter que explicarte e vaste ver… por exemplo, se foses un adolescente no recreo vaste ver sinalado e ao mellor é un motivo polo cal a xente se afaste de ti. Non son represións do mesmo tipo pero si que existe, claro, ou a min tamén me parece un pouco un acto represivo por parte da sociedade que ti no momento que en Vigo, na rúa Rosalía de Castro das unha palabra en galego, es asociado ideoloxicamente cun sector cando aínda que poida ser certo, non mereces que alguén te xulgue politicamente pola lingua que falas, non? E moito máis grave me parece se esa opción non te representa politicamente, porque imaxínate que ti es unha persoa para nada nacionalista, que decides empregar a lingua galega en Vigo e automaticamente che digan que es nacionalista, pois automaticamente cambiarás a lingua, se non queres verte asociado cun colectivo determinado. É unha represión diferente, pero está claro que é unha represión: é verte xulgada pola lingua que falas. A base é a mesma: hoxe probabelmente non te fusilen como acontecía nos tempos de Castelao pero vas ter outras consecuencias, isto está claro, ou non vas ser nomeada directora dunha empresa porque simplemente ao mellor vas ser ou non vas ser contratada nunha empresa porque se supón que, se ti falas galego, non tes as mesmas capacidades intelectuais dunha persoa que fala castelán e iso, se me permites, cóntoche unha pequena anécdota: no meu caso non foi algo que me impedise acceder a un posto de traballo pero podería acontecer. Eu fai uns anos traballaba como profesora de inglés e se tiña que traducir ou dirixirme ao meu alumnado nalgunha outra lingua, esta era o galego. Pois un neno un día nun determinado momento díxome (en castelán): ‘Qué raro que una profe que habla gallego sepa también el inglés’. Pois este neno está pensando que se a miña lingua inicial é o galego non estou preparada para aprender inglés e dar clases de inglés, non? Pensábao un neno de sete anos, pero igual que o pensa un neno de sete anos podía pensalo a miña xefa cando me contratou. Entón podería perder o meu posto de traballo porque se supón que, se falo galego, non podo aprender inglés.

Pódese salvar o galego no século XXI? Como se fai?

Mira, eu non sei se é unha intención de ser tremendamente optimista – pero non só no tema da lingua, o optimismo para min xa se converteu nunha opción vital, se non, creo que é moi difícil sobrevivir e sobre todo facelo con cordura, entón eu instalei en min o optimismo porque si, con convencemento na filosofía da felicidade porque, se non, paréceme que a vida é horríbel e tremenda, hahaha. Entón, no do galego tamén: eu estou instalada no optimismo. Despois non sei se é algo que se poida analizar en termos científicos, probabelmente veña alguén con datos e me diga “mira, a túa teoría do optimismo está agora totalmente desbancada”, pero eu creo que o galego non chegará a desaparecer. Aínda que efectivamente, nos imos quedar nos números de falantes moi baixiños, non creo que vaia desaparecer, porque… eu creo que hai unha base, ben sexa por concienciación, ben sexa por… non sei moi ben explicar por que pero paréceme que vai haber poboación que non abandone o idioma por motivos sólidos. Hai un alicerce, creo. Entón, con base niso, creo que non chegará a desaparecer de todo. Tamén, se se segue ensinándoo, e iso é algo que non cambia, se seguimos coa estrutura que temos, digamos normalizadora, creo que é imposíbel que en efectos prácticos chegue a desaparecer. Si que é certo que nos imos converter nunha comunidade totalmente bilingüe, iso é así, bilingüe, entendámonos, xa sei que somos unha comunidade bilingüe. Refírome a que haberá moita xente que terá o galego como segunda lingua, non como lingua inicial. Creo tamén que hai un perigo de hibridación, non? Que, obviamente, o galego perde esencia, perde… aínda que non me gusta nada utilizar esta palabra, perde pureza a nivel fonético, cada vez é máis habitual o cambio de código e o das interferencias, non imos pechar os ollos ante iso e… pois si, cada vez é máis habitual que non se distingan as sete vogais, imos perdendo tratos característicos, ou sexa enes velares etc. e moita xente que hoxe fala galego en Vigo… ben, moita non hai, pero a que hai pois non fai as sete vogais, non fai as enes velares e cousas así. Iremos perdendo pureza probabelmente, pero eu non creo que vaia chegar a desaparecer, non. Creo que hai unha base da que non poderemos… non sei como expresalo pero creo que se entende a idea, non? Supoño que máis porque estou instalada na teoría do optimismo que por razóns empíricas científicas. Deixo aí, négome a facer unha análises que me leve a pensar que desaparecerá nalgún momento ou que se chegue a ensinar como lingua estranxeira na totalidade de Galiza. Non o quero pensar, así que non quero velo. Xa está. Obviamente, tamén é o meu amor pola lingua, e o feito de que sexa a miña lingua inicial na que eu vivín, na que desenvolvín, desenvolvo e non podo chegar a pensar que desaparecerá completamente, porque entón tamén dalgunha maneira desaparecerei eu e a miña comunidade e, antes diso, hai moitas batallas que librar e moitas loitas que emprender. Entón non podo situarme nesta perspectiva porque entón estaría dándome por derrotada e négome a facelo. Agora, cos datos na mesa, eu son consciente de que se o galego non chega a morrer, polo menos que se vai quedar nun estado moito máis complicado do no que está agora mesmo, iso si e debemos recoñecelo.

Rematamos coas preguntas, se queres engadir algo…

Creo que xa dixen tantas cousas, non? En fin, non sei se… ao mellor non toquei algún punto ou non expliquei ben… se queres que incida en algo ou que volva a explicalo ou que amplíe calquera punto non teño inconveniente. Simplemente, creo que a entrevista toca un pouco toda as cuestións fundamentais non creo que haxa nada que se esqueza, está falado todo o que concirne a lingua e a situación sociolingüística, non? Está aí todo. O problema é que avanzan os anos e sempre son os mesmos debates e os mesmos puntos, a situación non cambia. O que cambia, en cambio, é que nos quedamos sen falantes. Algo estamos facendo mal e eu creo que a normalización lingüística e a planificación logo que é a súa correspondencia práctica non avanzan e deberíamos quizais formarmos e pensar en como reverter esta situación, non? Sempre estamos dándolle voltas ao por que: por que pasou? E como nos comportamos? E non temos despois nunca unha idea ou unha estratexia para seguir e facer isto diferente. Eu bótoo moito de menos. A min, é verdade que nunca se me deu especialmente ben o de pensar en planificación lingüística, agora son ensinante, pero claro é un centro no meu ámbito, posto que claro as persoas temos un ámbito de dedicación limitado, pero si que é certo que é moi complicado convencer a trinta rapaces que teñen que cambiar de lingua ou polo menos achegarlles ao galego cando despois non lles podes ofrecer un YouTube en galego, ou cando non todos os móbiles están en galego, cando as páxinas web que visitan non están en galego, claro é cada vez máis complicado e bótanse de menos actuacións neste campo. Tampouco creo que sexa tan difícil, creo que hai outros país que o están facendo mellor. Por exemplo Cataluña dedícase a pagar para que todas as páxinas web e os sistemas operativos e todas estas cousas estean dispoñíbeis en catalán, a Xunta de Galiza non o fai. Claro, eu tamén entendo que así é moi difícil se non che abren portas dende ese lado. En fin, agora por exemplo, eu traballo moito no ámbito escolar pois o tema de redes sociais e comunicacións que se fala en galego en lugar de en castelán, vale: como se comunican os nenos e nenas? Pois mediante vídeos de YouTube, poñamos, queren ser youtubeiros ou instagrameiros ou non sei que, vale, se non hai referentes, non temos referentes e estes referentes temos que construílos porque Galiza non é un país que naturalmente, polas súas circunstancias, vaia ter youtubers en galego, pois haberá que construílos. Teño que loar moito a iniciativa, esta que non sei se coñeces de youtoubeiros e youtubeiras, un premios que se convocaron de xente facendo vídeos en galego. Fai falta planificación e non só analizar as cousas que están moi analizadas, hai grandes estudos, hai moitos deles, que estiven vendo. Analizar está moi ben, pero hai que pasar á acción, antes de quedármonos sen nada sobre o que actuar. E nada máis, fundamentalmente, creo que xa falei bastante.

Ben, graciñas, eran moitísimas preguntas.

Están ben, non se fai cansado.

Non hai nada malo en ti

Arrependei-vos pecadores / a penitência purifica / o sangue escorre, a dor fascina / só o medo te faz rezar.

SEPULTURA & J. GORDO, Reza

A Coruña, 02 de xullo de 2020

Xa, caíches. Tiñas algo que facer e fixéchelo mal (ou quizáis mesmo fixeches algo malo). E agora mesmo estaste a sentir incómodo. O sentido de culpa éncheche o estómago e bloquéache as costas. “Por que?”, voltas a preguntarte a ti mesmo, unha e outra vez, “porque non o fixen mellor? Porque non puiden actuar do xeito máis certo?” O pensamento ségueche a dar o tormento. Supoño que, polo menos a algúns dos lectores, este escenario lles resulta familiar. Sempre chega un momento no que un cae, non importa cal sexa a trampa. Pode ser calquera cousa. Sobre todo, cómpre notarmos que pode chegar de súpeto, inclusive no período no que menos o esperamos. E, nestes casos, doe moito máis: caer dende o alto sempre fai máis dano. Creo que a meirande parte das veces a culpa nin sequera é nosa. Pόdese aprender a mellorar co tempo, claro que se pode. Con todo, unha da primeiras cousas que cómpre aprendermos, é deixarmos atrás as ilusións de chegarmos un día á perfección. Ese día nunca vai chegar. Non porque estamos errados, malos ou estúpidos, non: simplemente, é a nosa natureza humana. Nas actuaciόns humanas, a perfeciόn non existe. A finais de xaneiro do 2019, durante unha pausa para o café nunha conferencia de historia da lingüística en París, estaba a falar sobre isto cun simpático colega belga. Lembro que, nun momento, el afirmou que, ao sermos lingüistas, nos doe non chegar á perfección no dominio dun idioma, en particular os nosos idiomas nativos (no seu caso, o holandés, no meu, o italiano). Eu contesteille que non hai razón por que sexa así. Pola contra, como lingüistas, sabemos que non é posíbel falar un idioma perfectamente, porque, na verdade, a perfección non existe. Creo que este principio se aplica a calquera ámbito da vida.

Os lectores que seguen este blogue dun xeito regular, saben que a miúdo fago referencias á meditación e, en particular, ao mindfulness. Non vou profundar nos detalles do asunto, porque se necesitaría moito máis que un artigo dunhas mil palabras, mais para resumir poderiamos dicir que se trata dun camiño cara a atención plena, para aprendermos a vivir o momento presente sen apegármonos aos miles de pensamentos que temos durante os nosos días. Ben, é un camiño no cal caín un millόn de veces e sigo a facelo. Ás veces, paréceme non ter dado ningún paso adiante. Pόñome a meditar 20 minutos, supostamente, mais non consigo parar a miña tormenta de pensamentos por máis dalgúns segundos. É incribelmente frustrante, non vos vou dicir que non o é. Xa, poucas cousas danme máis irritaciόn ca isto: ter ben clara a teoría, pero fallar na práctica. A miúdo, síntome culpábel. Hai algo contraditorio nisto: mesmo na práctica dunha disciplina que ensina a non xulgar, sigo a xulgarme a min mesmo. Paradoxo? Si. Con todo, sexa como for, é normal. Teño 36 anos e pasei a gran maioría da miña vida a ser o meu peor inimigo: non sei cantas veces, ao lanzarme con ilusiόn a un proxecto, tamén me comprometía coa súa sistemática sabotaxe. Non sorprende, entόn, que a maioría das miñas iniciativas fracasasen totalmente. Gustaríame dicirvos que hoxe xa non me pasa; porén, sería mentira: cando non consigo fixar a miña atenciόn no momento presente, volto a facer a devandita acciόn sabotadora. Deixarmos hábitos tan arraigados dentro de nόs é dificilísimo, é algo que precisa dun esforzo consciente cotián moi grande. Por isto, cόmpre aprendermos a perdonarnos, a non sentirnos culpabeis polos nosos erros, grandes e pequenos. Decatármonos de que cometemos un erro xa é un bo resultado. Significa que desactivamos o piloto automático que demasiado a miúdo toma o control da nosa vida.

Somos humanos e, ao sérmolo, non temos posibilidade ningunha de vivir unha existencia sen erros. Claro, dos erros podemos aprender. Aínda así, hai erros que voltaremos a cometer unha e outra vez, antes de conseguirmos aprender. É normal, non todos os erros son iguais. A vida é aprendizaxe, a vida é unha viaxe: non creo que haxa un punto de chegada. Hai que desaprender este costume a xulgarmos todo e todos, incluindo a nόs mesmos, un hábito que tanto dano nos fai. É difícil, é un camiño que ás veces me parece case imposíbel. Doume conta, moi a miúdo, de ter pensamentos moi negativos sobre min mesmo. Afortunadamente, decatarme disto axúdame a lembrar que todo isto non é certo, que é o resultado de anos, décadas dun tόxico condicionamento social. Estamos tan afeitos á cultura do xuízo que nin sequera nos damos conta dos danos enormes que nos fai. A todos. Seguimos a facernos mal a nόs mesmos e aos demais comparándonos baseándonos en criterios establecidos por unha sociedade que, na verdade, a miúdo fai o mal dos individuos que a compoñen. Ensínannos a avaliarnos en lugar de valorarnos. Isto é a raíz de moito do sufrimento que complica as nosas vidas. Claro, hai persoas máis sensibeis que outras: estas son as que van padecer máis esta situaciόn. Pero a culpa non é a súa. Cόmpre aprendermos a recoñecer estas voces críticas que sentimos no noso interior e deixar de escoitalas: están en nόs, falan en nόs, mais non son as nosas, senόn que penetraron dentro de nόs cando eramos tan pequenos que nin sequera podiamos darnos conta do que estaba a pasar. Cόmpre aprendermos a ver as cousas boas en nόs. E perdoármonos polos nosos erros. E aprender a perdoar, tamén, aos demais. Porque, ao cabo, non somos tan diferentes como frecuentemente cremos. Xa teño planeado outro textiños sobre os danos terribeis desta cultura do xuízo, na que se arraigan moitas feridas abertas da nosa sociedade. Porén, agora mesmo, rézoche que lembres estas palabras: non hai nada malo en ti e calquera voz interior que che diga o contrario non é realmente a túa. Introducírona en ti pola forza antes de que tiveses a posibilidade de decatarte da súa existencia e rexeitala. Non hai nada malo en ti, non hai nada malo en nόs.

Cidades de Europa, unha ex-moza e un tema recorrente, episodio II

I fell in love with football as I was later to fall in love with women: suddenly, inexplicably, acritically, giving no thought to the pain or disruption it would bring with it.

NICK HORNBY, Fever Pitch

A Coruña, 22 de xuño de 2020

O textiño que ides ler é a segunda (e derradeira) parte dun relatiño autobiográfico (aquí lles vai a ligazόn para ler o primeiro episodio). Unha historia de sentimento e ilusión, pero tamén de illamento e confusión: un amor inicialmente apenas percibido, logo sentido de maneira cada vez máis profunda, soñado, alimentado a pesar da distancia e que, cando por fin xurdiu a posibilidade de seguilo a través de Europa, se negou. Unha breve crónica da historia, sen involucrarme demasiado na descripción das miñas emocións.

  • ATENAS-XÉNOVA: O PRINCIPIO DA FIN

Estiven unhas semanas máis na miña habitación no campus da universidade e logo marchei de Inglaterra. Para sempre, pensaba eu daquela. Voltaba a Xénova, para estar unha tempada na casa dos meus pais, onde remataría a miña tese. E, sobre todo, a mediados de maio, viaxaría a Atenas, para pasar dúas semanas con ela. Fixen todo o que puiden para concluír o primeiro borrador da tese antes de saír para Grecia, porque tiña un calendario bastante cheo, o verán seguinte. Seguiamos en contacto, ela e eu. Xa, mais dun xeito bastante diferente. Tardaba moito en contestarme e escribíame cada vez máis de presa. Falabamos por Skype moito máis raramente. A razón “oficial” era que tiña moi pouco tempo e, que eu saiba, era verdade. Unha boa oportunidade agardábaa no horizonte: aparentemente, había a posibilidade de traballar en Estrasburgo, para ΣΥΡΙΖΑ, daquela o partido de goberno en Grecia. De todos os xeitos, non me parecía ben: eramos unha parella, ao cabo. Con todo, custábame menos contarme unha pequena, grande mentira para xustificar o seu silencio dun xeito que non me fixese mal: “traballou moito para obter un emprego de este tipo, é normal que queira invertir o 100% de si mesma nisto”. Unha ou dúas veces falamos sobre isto e creo que eu fun bastante claro en manifestarlle o meu total apoio. Como eu aínda tiña que terminar o meu doutorado, eu vía as cousas bastante simples: ela iría a Estrasburgo primeira. Eu seguiriaa ao conseguir o título e logo procuraría un traballo no mundo académico alí e, no caso de non atopalo, buscaría un traballo calquera. Medrariamos ao seu ritmo. Aínda así, non parecía nada convencida. Seguía a escribir dun xeito frío, con pouca ilusión. Había que falar, outra vez. Fariámolo en Atenas. E, esta vez, eu percibía síntomas para ser ben pesimista.

  • GRECIA: UN SOÑO QUE COLAPSA

“Eπόμευη στάση: Aεροδρόμιο”. Xa, “Proxima parada: Aeroporto”. A voz da anunciadora rompeu o silencio, espertándome do meu transo. Sairía para Milán Malpensa cunha gran ferida no corazόn. Chegara a Atenas nunha época ben caótica para o país. A crise golpeara Grecia moi duramente e estaban a pique de arrancar as eleccións europeas. Co seu desafío á “Troika” (“Καταστρόικα!”), Alexis Tsipras estaba a navegar a toda vela cara á vitoria, un resultado que complicaría as relaciόns entre o país e a Uniόn Europea. Recibiume ela no aeroporto cunha cara que comunicaba todo menos entusiasmo. Despois de meses de comunicaciόn fría, unha ollada abondou para entender que non serían unhas vacaciόns. Mesmo diría que non estaba contenta da miña presencia. Durante as dúas semanas seguintes, tiven razόns para que esta impresiόn se reforzase. Tiña moito que traballar, iso sabíao. Aínda así, o número de horas que pasei sό, navegando coa tablet, na habitaciόn do seu irmán, foi realmente surreal. Saiamos de cando en vez e pareciamos unha guía que acompaña un turista pola cidade, sorrindo apenas. Ás veces parabámonos nalgún sitio para tomar un café. Unha vez mesmo quedamos cunha compañeira nosa de departamento, que, na verdade, parecía moito máis entuasiasta de verme ca ela. Tiven que preguntarlle explicitamente: “Ao miráresme, ves a mesma persoa que vías en Lancaster?” Aseguroume que si, que soamente tiña moito que traballar, que agora tiña unha grande ocasiόn… mesmo engadiu que tiña “que ser egoista” (quen falara de egoísmo?). Ben, de todos os xeitos, parecíame bastante claro: o sentimento para ela acabouse, mais non tiña o valor de dicirmo explicitamente. Cun entusiasmo máis sentido por ela que por min, asistimos á vitoria de Tsipras nas eleciόns europeas: mantería o novo líder as promesas que fixo ao pobo grego? (spoiler: non). Unha das últimas tardes que pasamos xuntos, propúxome ela mirar a final da Champions’ League. Non sei por que, honestamente, non nos importaba moito o partido, mais calquera cousa que se fixese xuntos, nestes días, para min estaba ben. Xugábase en Lisboa mais a copa ía para a capital española: no suxestivo marco do Estado da Luz, un sorprendente Atlético desafíaría os poderosos rivais do Madrid. O Atleti marcou un gol na primeira parte e liderou o partido, mais o conxunto branco empatou no derradeiro minuto e acabou goleando 4-1 no tempo engadido. Acabouse o soño dos colchoneros de levarse a súa primeira Champion’s League: sería o Madrid quen sacase a súa décima. Bágoas atravesaban as caras dos afecionados do equipo vermello e branco, outra vez destinados a vivir na sombra dos seus curmáns máis ricos. Aínda que non me guste ningún dos dous equipos, identifiqueime cos afecionados do Atleti: percorreron quilόmetros para acariñar un soño e, ao momento de concretalo, negόusellelo. Voltarían a casa co corazόn quebrado. Xusto coma min.

  • XÉNOVA-ESTRASBURGO (VÍA ESTADOS UNIDOS): O EPITAFIO

Strictu sensu, non terminamos en Atenas. Oficialmente, seguiamos xuntos: deille a oportunidade de romper de forma explícita, pero preferiu non facelo. De todos os xeitos, todo estaba ben claro. Voltei a Xénova sentíndome solteiro. Seguiamos en contacto, mais cada vez máis raramente: eu mantiña a esperanza de que, polo menos, xuntase o valor de dicirme claramente que todo se acabara. “Isto, polo menos, merézoo,” pensaba. Evidentemente, non. Afortunadamente, daquela tiña algo que podía distraerme un poco da situaciόn: dentro de oito días, sairía para Estados Unidos, pola primeira vez na miña vida (e, até agora, a última): ía asistir a unha conferencia de lingüística e ciencias cognitivas na Universidade de Connecticut, onde presentaría os resultados do meu proxecto. Nos propios EUA recibín unha das súas últimas mensaxes dende Estrasburgo, o primeiro dende había dez días. A finais de xullo, mentres estaba a preparar  a miña contribución para unha conferencia que se tería en Lancaster, despois de tres semanas sen sentírmonos ela contactoume para decirme que talvez (mais non estaba segura) estaría en Londres “máis ou menos no mesmo período” e que quizais podería pasar por Lancaster (pero isto tampouco era seguro). Decidín que era o momento de cortar con todo isto: díxenlle que estar cunha persoa pola que mesmo atopar cinco minutos para enviar unha mensaxe é demasiado, non me interesaba. Ela comentou: “Enténdoo, síntoo. Non podo facer nada para que mudes de opiniόn.”

  • ODENSE: BANDEIRAS, SOIDADE E SAL NA FERIDA

Marzo de 2015, tiña que facer dúas cousas en Odense. Primeiro, falar cun profesor da Universidade da Dinamarca Meridional e os seus colaboradores sobre un proxecto que iamos propoñer ao Consello de Investigaciόn Científica de Dinamarca a fin de mes; segundo, asistir a un seminario de ciencias cognitivas que se tería en Slaegelse neses días, organizado polo devandito profesor. Foi unha viaxe moi boa: ningún dos dous eventos deu resultados significativos, voltei a Italia coas ideas bastante confundidas e a carteira moito máis lixeira, pero pasei dez días agradábeis nunha feitiña cidade do sur da Dinamarca, preto da fronteira alemá. Ademais, aproveitei tamén para visitar un amigo danés en Copenhagen. O derradeiro día do seminario, como de costume,  fomos cear xuntos todos os participantes ao evento, nun restaurante no centro de Odense. Cheguei moi cedo, aínda non estaba ninguén da alegre brigada. Descubrín que o lugar se atopaba xustamente diante ao restaurante italo-grego, que colgaba orgulloso nas súas xanelas as bandeiras dos dous países. Vaia casualidade, pensei sorrindo dun xeito un pouco amargo. Mais logo, durante algúns minutos, a miña mente voltou ao ano precedente, a Messenger, a Skype e, sobre todo, á ledicia de Lancaster e á tristeza de Atenas. Pensei nela, algo intensamente. Apagada a decepciόn do ano anterior, non tiña ningún sentimento negativo por ela: faltoulle o valor de ser honesta comigo, iso si, mais non é mala persoa. Ficaba claro que, de poder evitar que eu sufrise, faríao. Con todo, pensar nela, pensar no que foi e no que podería ser mais non foi, un pouco aínda doía. Neses poucos minutos de soidade no sur de Dinamarca, antes de que chegaran os colegas, decateime de que, a pesar de pasaren nove meses, a ferida non pechara totalmente. E esas bandeiriñas verteron un pouco de sal nela.

  • BRITANNIA –  III: UN NOVO COMEZO E UNHA FINAL FAMILIAR

En xaneiro de 2016, sen razόn ningunha agás a miña propia inquietude, decidín voltar ao norte de Inglaterra. Estiven duas semanas en Liverpool, no piso dun amigo meu e a súa parella (casualidade, gregos os dous), que foron tan amábeis como para hospedarme, e logo voltei a Lancaster para buscar piso. En primavera, mentres traballaba como asistente á investigaciόn para a miña ex supervisora, coñecín a unha moza do noreste de Italia, doutoranda no mesmo departamento. Un día tomamos un café e comezamos a vernos máis regularmente, sobre todo para cociñar xuntos. Progresivamente, comezamos a vernos tamén para dar paseos. Un día, mentres estábamos a mirar o atardecer dende as alturas de Bailrigg, de súpeto ela propúxome: “Esta tarde xόgase a final de Champions. Que tal che parecería mirala no bar do Fylde?” Ah. Que equipos xogaban? Xa, eses. Esta vez en Milán, o Atleti voltaba a intentar gañar a súa primeira Champions’ League, desafíando os seus ricos e exitosos rivais de sempre. Outra vez, inutilmente: a pantalla xigante da televisiόn do Fylde College amosounos a Sergio Ramos levantar a copa para o Madrid. Co corazόn quebrado, o día seguinte os afecionados do Atleti voltarían á capital española. Co corazόn cheo de esperanza, eu quedaría no Reino Unido. Tres anos máis tarde, esa relaciόn tamén se acabaría. Porén, esta xa é outra historia.

Cidades de Europa, unha ex-moza e un tema recorrente, episodio I

I still believe in your eyes / There is no choice, I belong to your life / Baby, I’m meant to love you some day / You’ll be my baby and we’ll fly away…

GIGI D’AGOSTINO, L’amour toujours

A Coruña, 17 de xuño de 2020

O textiño que ides ler é un relatiño autobiográfico. Unha historia de sentimento e ilusión, pero tamén de illamento e confusión: un amor inicialmente apenas percibido, logo sentido de maneira cada vez máis profunda, soñado, alimentado a pesar da distancia e que, cando por fin xurdiu a posibilidade de seguilo a través de Europa, se negou. Unha breve crónica da historia, sen involucrarme demasiado na descrición das miñas emocións. Así, como a vivín eu algúns anos atrás. Ao saír o relato demasiado longo, decidín dividilo en dúas partes. Aquí vos vai a primeira, nas vindeiras semanas, arrancará a segunda.

  • LANCASTER-ATENAS – I: UN XEITO RARO DE INFATUARSE…

“Díxome o médico que teño un enorme quiste no estómago. Deben operarme de urxencia.” Nosa señora. Ela atopábase en Atenas, na casa da súa nai, pero estaba a piques de voltar a Inglaterra para defender a súa tese doutoral, que – incribelmente – completou en menos de tres anos. Eu estaba a traballar cara ao mesmo título académico. A verdade é que, até entón, nunca fomos íntimos: vímonos algunhas veces en Lancaster, tiñamos afinidades políticas e levabámonos ben. E xa está. Así pensaba eu, así pensaba ela. Ao cabo, apenas estabamos en contacto por Messenger, como podíamos pensar…? Xa, erro fundamental: estas cousiñas non se pensan, séntense. “Operarme… urxencia… urxencia… urxencia…”. Manda carallo. O eco destas palabras rebotaba na miña cabeza. Comecei a sentir un pouco de medo e, un pouquiño máis tarde, un pouco máis. E máis. E cada vez máis. Así que comecei a escribirlle cada mañá. E, despois dalgúns días, tamén cada noite. E a enviarlle imaxes cariñosas, antes e despois da operación. Todo comezou así. Necesitamos un acontecemento triste para decatármonos de que xa non eramos amigos calquera. Absurdo, un pouquiño? Xa. Paciencia, paciencia: mellor tarde ca nunca. Iamos encontrarnos moi cedo.

  • BRITANNIA – I: STOP’N’GO

“Estou tan gorda por mor da operación”, díxome, case como para se xustificar. Fíxome sorrir. Non esperaba isto dela, nunca lle interesaran estas cousas. Ela era unha intelectual comprometida politicamente, unha persoa demasiado “seria” para este tipo de discursos. Ou, polo menos, isto era o que sempre nos fixo ver. Respirei profundamente e acariñei a súa cara. “Déixate de toladas, moza. Asustástesme en serio, ti e o teu estómago”, pensei. Porén, non dixen nada: as prioridades eran outras. Biqueina na fronte e abraceina con forza. Sentía calor e estaba contento. Foi un momento de intenso cariño. Algúns días despois, ela defendeu a súa tese brillantemente, pero isto non foi noticia ningunha. Todo o mundo sabía que isto ía pasar. Sempre foi unha das estudantes mellores no Departamento. Quedouse en Lancaster xusto o tempo de brindar, antes de voltar á capital grega, onde tiña moito traballo que facer. Despedímonos con moita ilusión, conscientes de que nos veríamos a comezos de 2014.

  • LANCASTER-ATENAS-XÉNOVA: CADA VEZ MÁIS

Aparentemente, hai sentimentos que medran a distancia, volvéndonos mociños. Ou, se queredes, namorados dos tempos dos nosos bisavós. Os derradeiros meses do ano, traballei como asistente ao ensino no curso English Sounds and Structures. Ben, neste período sentía realmente que o meu corazón estaba a latir noutro sitio, no sur de Europa. Un día, durante unha clase, sorprendeume a facer un debuxiño – bastante elaborado, na verdade – co seu nome, rodeado pola escrita “your name is poetry, your voice is music”… “Vaiche boa, Enrico! Mira que xa non tes 15 anos… e deberías escoitar o profesor, eh… es ti quen vai ter seminarios cos estudantes a próxima cuarta, caramba”, díxenme en silencio e púxenme a rir. Era verdade, mais eu estábame a sentir como un adolescente. Pasei as vacacións de Nadal en Italia, coa miña familia, aínda que tiven que pasar o 80% do tempo corrixindo ensaios. Ela e eu nunca deixaramos de escribirnos e, ao pasaren os días, botábaa cada vez máis en falta. Estivemos en contacto a distancia neste período tamén. Sabía que ía encontrala outra vez en Inglaterra, pero aínda non sabía cando. E isto, honestamente, comezaba a doerme bastante. A comezos de xaneiro, ao despedirme da miña familia no aeroporto de Xénova, boteille unha ollada aos horarios dos voos. Esperábame unha viaxe bastante longa, en termos temporais: para chegar a Manchester tiña que pasar por París CDG. E, unha vez no Reino Unido, coller o tren para Lancaster. Apertei os puños, lembro moi ben o meu sentimento de tristeza. Inglaterra? Que Inglaterra? Por que Inglaterra? Grecia sería o destino certo. Máis tiña que voltar a Lancaster para devolver os exames corrixidos (incribelmente, en xaneiro de 2014, aínda se necesitaba a copia en papel). O anunciador dentro de min emitiu a sentencia: “Síntoo moito, señor viaxeiro, aínda que o seu corazón estea a voar ao sueste, vostede diríxese cara ao noroeste. E punto pelota”. Non me quedou moito que pensar. “Fe e valor, Enrico: chegará marzo e volverédesvos ver en Lancaster”.

  • LANCASTER-ATENAS – II: CORAZÓN COLGADO

Outra vez baixo o ceo cinsa do noroeste de Inglaterra, un inverno británico normal, con preponderancia de néboa e chuvia. Entreguei os exames corrixidos e voltei á miña tese de doutoramento. Ela estaba a traballar no ámbito político en Atenas, onde estaba a propagarse un vento de esperanza: co seu estilo informal, o novo líder da esquerda radical grega (ΣΥΡΙΖΑ), Alexis Tsipras, prometía levar a cabo un cambio nun país cada vez máis involucrado nunha crise e ameazado polo éxito popular dos populistas de dereita de Χρυσή Αυγή. Veriamosnos a principios de marzo. Eu estaba a contar os días, pero algo triste estaba para acontecer. Recibía moi malas novas dende Italia: o tumor maligno da miña tía Silvana ía agravándose. Facíase cada día máis claro que tiña que escoller: perder unha das raras ocasións para ver a miña moza, ou renunciar a despedirme persoalmente da miña tía. Non tiven o tempo: a vida e a morte tomaron a decisión por min. A tía marchou ao cabo dalgúns días. Falei sobre isto coa miña nai, estabamos de acordo: a tía Silvana non querería que voltase a Italia para o seu funeral, renunciando a ver a miña moza, que non vía dende o outono pasado. Entre o pasado e o futuro, ela sempre me animaría a escoller o futuro. Alea iacta est: quedaría na Inglaterra. Por unha banda, unha enorme tristeza pola perda da tía; pola outra, toda a ilusión do mundo pola inminente chegada da persoa que, cada hora e cada día, lle roubaba latexos ao meu corazón.

  • BRITANNIA – II: A BITTER SWEET SYMPHONY

Tiña un pouquiño de ansiedade? Apenas, apenas. Deixei o campus da universidade unhas seis horas antes da chegada do seu tren. Fun a comer ao Fibber McGibbs. Bebín algunhas cervexas máis que o normal. Lembro que, de súpeto, o pub se encheu. Eu non o sabía, mais estaba a piques de comezar o torneo das 6 nacións de rugby: en Twickenham, Inglaterra recibiría a Gales. Foi bastante emocionante oír todo o pub poñerse a cantar “Swing low, sweet chariot” ao manifestarse a clara superioridade do equipo inglés. Ok, xa abondaba co deporte en televisión, había que marchar cara a estación. Fiquei moi decepcionado, inicialmente, algo parecía non estar ben. Nos primeiros días, ela parecía fría, case desinteresada. Houbo que falar. Parecía sentilo moito, díxome que sempre foi unha persoa moi ríxida, que o problema xurdiu tamén nas súas relacións pasadas, mais que iso non tiña nada que ver comigo e todo co seu carácter. Tiña, aparentemente, dificultades en desbloquearse. Un pouco de alivio, para min. Díxenlle que non tiña que preocuparse de nada, que había tempo, que soamente necesitaba entender o que estaba a pasar. Os días seguintes, foron moito mellores. Ela deixouse ir un pouco e eu sentíame cada vez máis feliz. Namorado da forma máis inxenua, estaba determinado a ser optimista: as cousas irían ben, si ou si. Non foi así, xa, como leredes máis adiante. Porén, esta breve visita de marzo deixoume unha das lembranzas máis intensas da miña vida. Un deses días, ela tiña un encontro con algúns colegas, unha tarde, na universidade. Acompañeina ata a porta, biqueina e ela sorriu, como nunca a vira sorrir. Imaxe que vin mil e mil veces na miña cabeza, a cámara cada vez máis lenta, momento tras momento. Sei que non foi máis que un momento, un instante, na verdade. Aínda así, abondou para encherme de luz. Ao saír do edificio, case batín a cabeza contra a porta, mais non me importaba. Camiñaba cara casa cunha sensación de lixeireza e felicidade dentro de min. Debía ter pinta de estar noutra dimensión, porque un amigo me preguntou: “Que che pasa hoxe, colega, estás ben?” Non precisei de buscar unha resposta, as palabras brotaron dende o meu interior: “De morrer agora mesmo, morrería feliz” e marchei para o pub. Cría realmente niso. E, seis anos máis tarde, aínda o creo: de morrer naquel momento, morrería feliz. Desafortunadamente, o peor estaba por chegar.

Nas cinsas, a sabedoría

Cuando tocaba en los bares, un borracho me decía: “En las cenizas del fracaso, está la sabiduría”

AMARAL, Robin Hood

Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris.

Xénese 3: 17-19

A Coruña, 10 de xuño de 2020

Espértome de súpeto. O meu corazón late moi, moi rápido e sinto unha presión moi forte sobre os pulmóns. Todas as persoas principais da miña vida, todos os acontecementos da miña vida, todos os lugares da miña vida, inclusive os conceptos mesmos de vida e morte cruzan unha e outra vez a miña cabeza, sen parar. Pídovos perdón, pídovos perdón a todos. Por cada vez que estivestes mal por algo que eu fixen. Por cada vez que sufristes por algo que eu non fixen (xa, ás veces para ferirmos a alguén non precisamos facer nada, abonda coa nosa inercia). Pido perdón a min mesmo, polas veces que non tiven o valor de tomar a decisión certa, aínda que sabía perfectamente cal era. Pido perdón ás persoas que ofendín, deliberadamente ou non. Pido perdón á Nai Terra, porque, aínda que faga o posíbel para respectala, sei que eu tamén as veces a firo. Os meus nervios están a mil, non consigo ficar parado. Paréceme que estou a sufocar.

Pasouvos a vós tamén, algunhas veces, de sentirvos así? A min, nos últimos dez días, aconteceume moi a miúdo. Sostén o meu amigo Emanuele que é normal: por fin, acababa de chegar á cidade onde quería mudarme dende o 2012 e, antes de ter a posibilidade de explorala mellor, coñecer a outras persoas e, sobre todo, completar os trámites burocráticos, colleunos a pandemia. Fiquei meses pechado na casa, rodeado pola enfermidade, só, sen cobertura sanitaria, sen wifi, sen animais, sen balcón, sen xardín e totalmente dependente do smartphone no que atinxía calquera comunicación co exterior. Os sentidos ficaron sobrecargados e, ao rematar o período de confinamento total, as tensións emerxeron dun xeito bastante brutal. Ben, por moi desagradábeis que sexan estes momentos – e si que son, onte tiven que dar un millón de voltas arredor do Agra do Orzán para deixar que o ciclo se cumprise (e isto que vivo en Catro Camiños) – eles tamén teñen unha utilidade, desenvolven un papel específico: axudarnos a explorar en detalle as nosas fraxilidades, as nosas vulnerabilidades. Son experiencias que nos axudan a desposuírnos dos nosos “uniformes”, das “armaduras” que construímos arredor de nós para protexérmonos das ameazas.

Xa non hai escudos, non hai defensas. Somos nós, ante o noso ser, imperfectamente, humanos. Moita xente díxome que son unha persoa forte ou valente. Honestamente, sempre me custou entender a razón desta afirmación: non me considero unha persoa particularmente forte. Valente, tampouco. Porén, nestes momentos os conceptos mesmos de “forza” e “valor” parecen carecer de sentido. Son eu, ante a miña mortalidade. Xa non son Enrico, xa non son home, xa non son xenovés, italiano, europeo, fan do heavy metal, progresista, vegano, doutor en lingüística, etc. Son soamente un ser humano, mortal como os demais, como calquera forma de vida. Vexo as outras persoas e vexo o meu reflexo en cada unha delas. Detrás das caras, detrás das olladas, detrás de xestos e palabras, hai un ser capaz de padecer sufrimentos, coma min. Cada persoa ten a súa historia e o seu xeito de ser. Non hai dúas iguais. Con todo, todos temos algo en común: somos mortais, pequenos ladrillos nunha parede que non se para de construír. Queremos sentirnos importantes e especiais mais, gústenos ou non, somos peóns transitorios na galaxia da existencia.

Ao familiarizármonos coa nosa debilidade, podemos vernos polo imperfectos que somos. Claro, chegarmos a tocar o noso corazón pode facer mal, moi mal, como verter sal nunha ferida. Porén, pode ser unha experiencia liberatoria, pode axudarnos a separarnos das nosas armaduras. Pódenos axudar a ser, realmente, nós, a deixar dun lado os esquemas que aprendemos dende a primeira infancia. E, sobre todo, a deixar de poñernos a nós mesmos no centro do mundo e ver as cousas dende unha perspectiva distinta. Por exemplo: un perfecto descoñecido séntase na nosa mesa no bar e comeza a falarnos da súa vida, dun xeito casual, desconectado e involúcranos nunha conversa que seguramente non vai chegar a ningunha parte. Poñémonos molestos? Percibímola como unha violación do noso espazo persoal? Probabelmente, si. Porén, por unha vez, intentemos cambiar a perspectiva: e se fose, na verdade, nada máis que a solicitude de axuda dunha persoa que non ten a ninguén que a escoite? Seguiriamos a sentirnos molestos por esa hora de conversa? Quizais en lugar de malgastar o noso tempo, estamos a investilo en axudar a unha persoa a sentir que, por unha vez, alguén non a ignora. Quizais nas cinsas da vulnerabilidade, do sentido de derrota, de fracaso, da enfermidade, da impermanencia, podemos aprender a empatía e achegarnos, aínda que só un pouquiño, á sabedoría.

Contra vostedes, señores!

Cowardice is worse than violence, because cowards can never be non-violent.

MAHATMA GANDHI

Contro la depressione – HC / Contro l’ipocrisia – HC / Contro il silenzio, sempre – HC / Contro di voi, signori – HC!

KAFKA (band), Hardcore

A Coruña, 29 de maio de 2020

Ao empezar a desescalada, despois da corentena imposta pola Covid-19, volto a dar un paseo polas rúas. E outra vez, na rúa Ramón y Cajal como na rúa Real ou na Ronda de Nelle ou en calquera recuncho da cidade, atópome diante as vidreiras do imperio. BBVA, Abanca, Santander, Sabadell, Bankia… paréceme que o mantra recente “menos é máis” neste contexto non vale… non si? E si que o sei. Seino moi ben que non nos deixan alternativa ningunha: queres un soldo? Necesitarás unha conta. E ás grandes bancas convenlles, iso tamén o sei. Sei que cobran moito menos e ofrecen contas de varios tipos. Claro. Os grandes grupos non necesitan cobrar por cada unha das operacións que facemos co noso diñeiro. Abonda e sobra o que ingresan, por exemplo, co trafico de armas nos países africanos. Porque nos debería importar aquí? Mors tua, vita mea. Así vai o mundo. Porque isto é, o que a xente coma min e os amigos meus non queremos entender: todo isto está na orde natural das cousas. O forte aplana o débil, son as regras do xogo. Cómpre sermos fortes e aplanarmos aos vulnerábeis, ou alguén aínda máis forte vai aplanarnos a nós. 

A verdade é que somos os fracasados, nós. Nós somos os que non entenderon nada da vida, temos traballos precarios a pesar de termos gastado tempo e diñeiro na nosa educación e seguimos a perseguir utopías en lugar de medrar e facérmonos unha vida no mundo real. Somos os que viven improvisando, sen produciren nada. Engadiría que somos os travesos que levan tatuaxes mais hai algúns anos vostedes apropiáronse destes tamén, e fixeron deles outro símbolo do seu status social. Como evidenciou xustamente Manolo Rivas: as agresivas marcas de tinta que decoran xa os brazos dos futbolistas e das modelos é a pegada do seu éxito (“seu” = de vostedes, porque ao cabo o sistema é o mesmo), da súa afirmación sobre os demais, señores. Nós somos os que non entenderon que apampar amabelmente aos demais é a única maneira de conseguir algo. Como o título daquel disco de Jungle Rot de 1998, Slaughter the Weak. Amen. E isto é o noso certo destino: fomos nós mesmos quen escollemos ser o Racing de Ferrol nun mundo que quere ver xogar o Barça e o Madrid. Que dereito temos a queixarnos? Ninguén nos matou: suicidámonos.

Suicidámonos, preferimos sentarnos no lado dos perdedores da historia. O lado dos “débiles”, dos vulnerábeis, dos esquecidos. Categorías de persoas nas que non é imposíbel que nos atopemos nós mesmos tamén, un día nin sequera tan lonxe. Fique claro: a crise económica aínda está a pique de explotar neste vello mundo e non é outra cousa que o resultado dun proceso que empezou, por desgraza , na miña cidade no ano 1407.. E así, mentres nos achegamos a botarlle unha man aos que a súa suposta “selección natural” decidiu botar ás marxes, nos seus ollos desesperados vemos o reflexo da nosa humanidade. Grazas á súa total indiferenza pequeno burguesa, señores, neste mundo non hai espazo para clases enteiras de persoas: os mendigos, os drogadictos… Que envexa sinto de vostedes que só cometen erros “socialmente aceptábeis”. E que nos reprochan que queremos facernos cargo de todo o mundo, cando nin sequera temos recursos para coidarmos decentemente de nós mesmos. Quizais teñan razón vostedes: deberíamos medrar, xa. E calármonos. E deixarmos de pensar no G8 de Xénova e o homicidio de Carlo Giuliani, que ao cabo era un vándalo drogadicto que estaba a atacar os fiados servidores do estado italiano. É dicir, de nós, tamén. Praza Alimonda aínda sangra? Ben, era sangue culpábel. E xa está.

As regras do xogo, xa. Cómpre seguírmolas, nalgunha medida, para sobrevivirmos, isto sabémolo. Pola outra banda, cómpre rexeitarmos outros dos seus aspectos para vivirmos. Somos seres humanos e precisamos de ir un pouco máis alá da mera supervivencia. Nós precisamos da nosa dignidade. Nós precisamos da nosa humanidade. Precisamos de ser imperfectos, de cometer erros, mesmo de caer en contradición as veces, porque si que sabemos que nos pasa a nós, tamén. Ás veces erramos, outras pelexamos entre nós. Outras atopámonos co corazón quebrado a preguntarnos cal será a cousa certa, cal será a opción mellor para nós e os demais. Envexa de vostedes que sempre escolleron o lado certo da historia, que sempre gañan, que sempre se atopan chanceando e sorrindo desfrutando mariscadas, mentres nós nos atopamos a apertar os puños ante as inxustizas e os paradoxos do noso “mundo libre”, lendo con admiración os relatos das barricadas na Cataluña do 1936. Porén, esperen, igual non: ao pensármolo un pouquiño máis, non temos envexa ningunha. Hai, entre as nosas situacións, unha diferenza fundamental que nos permite mirarnos ao espello cada día: nós temos sangue nas veas; vostedes, nas mans.

Finalmente, un pensamento para os que, a partir do principio de que a oposición non violenta é mellor que a oposición violenta, esquecen opoñerse e xa está. Vostedes que, ao veren os fascistas voltaren a mandar nas rúas co permiso explícito da policía, prefiren contarse que “ao non facermos nada, non engadimos agresión ao mundo”, en lugar de lanzaren unha mensaxe clara para dicírenlles claro que o pobo rexeita os seus falsos valores (mensaxe que, preferibelmente, tería que ser non violenta, pero mesmo Mahatma Gandhi prefería a violencia á covardía). Vostedes, aínda que non se decaten disto, son cómplices. Sleepwalking into fascism? Non, non, é moito peor ca isto: están a confundir a non violencia coa inercia. Esta é unha distopia do pacifismo, que o convirte en conivencia. Por favor, régollelo: non hai nada violento en tomar unha posición, a violencia é unha cuestión de métodos. Ao esqueceren isto, poderían atoparse con algunhas pequenas manchas vermellas nos seus dedos, tamén. E, aínda que vostedes sexan tan boas persoas, non se tratará de zume de framboesas.

Tenrura e nada máis

I’ve told a million lies but now I tell a single truth: there’s you in everything I do.

IMAGINE DRAGONS, I bet my life

A Coruña, 7 de maio de 2020

Este é un día moi especial para min: pola primeira vez dende o comezo do confinamento, volto á estación de autobuses, aínda pechada, para sentarme na escaleira. Sábelo moi ben, do que estou a falar: ficaches atónita a descubrir a miña fascinación polos non lugares. Xa. Saco a libreta e o lapis da mochila. A Coruña e eu, por fin, outra vez. É a primeira vez que me afasto máis de 100 metros do meu lar dende o 12 de marzo. Sentado aquí, vexo o espazo verde da rúa Caballeros: é un momento moi agradábel, nunha linda mañá de sol. Agradezo moito poder saír á rúa en camisola, aínda que levando mascariña e luvas. Ergo os ollos ao ceo e pérdome, por un momento, no seu azul. E, inevitabelmente, a miña mente marcha cara a ti: a túa cara, os teus ollos, o teu pelo solto que voa libre no vento. E o teu sorriso que sempre me deixa sen alento. Até hai algúns anos nunca pensaría que houbese unha fonte tan poderosa de enerxía. Estaba equivocado: demostráchesmo ti, mil e mil veces, dende o día que te coñecín.

Bágoas: unha en cada ollo, pero unha soa. Ráchanme a cara, cálidas como as miñas lembranzas de ti, tenras como as caricias que non che podo dar. Nestes días, os sentimentos son refén das condicións, tal e como somos nós. Entón, encontro refuxio no meu interior: del, ninguén me pode afastar. Así, atópome cun xeito de cinguirte forte e terte preta de min. Volto a acariñar a alegría de terte na miña vida: centos, mesmo miles de quilómetros non poden sacarte do meu corazón. No seu recuncho máis profundo, máis íntimo, ti sempre estás. Sen nin sequera querelo, alí gravaches o teu nome moito tempo atrás. Onde eu vou, ti vas. Levamos connosco miles de flores: os estupendos froitos das sementes que plantaches dentro de min. Palabra tras palabra, xesto tras xesto, mirada tras mirada, sorriso tras sorriso, pintaches un mural de cores nas miñas veas, onde o sangue do meu corazón transporta o eco da túa voz. Sen nunca sabelo, sempre fuches un compás de luz que, brillando dende dentro do meu peito, guiou docemente o meu camiño. Aínda hoxe, indícame as direccións que tomar neste mundo, a miúdo complicado, ás veces controvertido, mais sempre, inevitabelmente, cheo de maxia e beleza.

Forte, forte, forte, sento latir o meu corazón. Respiro profundamente. Pecho os ollos esta vez, e mergúllome en ti. Os meus sentimentos xa deixaron de asustarme hai moito tempo. Con todo, dalgún xeito, ás veces aínda me sorprenden. Si, non é cousa do de cada día, sentir algo tan total, tan absoluto por outra persoa. Non é cousa común un sentimento que, a pesar de anos e anos de distancia, non para de medrar: máis forte hoxe que onte, mais moito menos que mañá. Gustaríame falar dun xeito máis abstracto, usar metáforas máis delicadas, falar de bolboretas, paxariños e do espírito da Nai Natureza: sería máis lixeiro, sería menos intenso, xa sei que che gustaría máis: sería máis “ti”. Porén, sería algo artificioso, demasiado cortical, para describir o que brota dentro de min. É na profundidade de carne e osos, na galaxia de conexións do sistema nervioso central que te vexo e te sinto: na encrucillada entre músculo e ánima, é alí que eu custodio o teu xeitiño de ser. É na profundidade máis visceral da miña existencia que palpita a fonte deste calor que me enche e conmove un pouquiño cada día. Entre o romántico e o místico, a miña esencia deixa o meu peito e voa cara a ti.

Extremo. Sempre me viches como unha persoa moi extrema. A verdade é que creo que tes razón, dalgún xeito: ou son eu que sento as emocións cunha intensidade extraordinaria, ou a maioría dos demais vive a súa vida en branco e negro. Non o sei, pouca diferencia, isto fai. Non é cousa túa, esta, non é cousa de moita xente: espanta, estresa, resulta agresivo, non o sei. Unha poesía demasiado esmagadora, quizais. Que raro, eu nunca o vivín así: soamente deixaba que falase a corazón. Xa, xa: os nosos amigos  comúns en Inglaterra estaban convencidos de que, secretamente, eramos unha parella. Non sei se tamén se metían contigo cos seus comentarios, pero para min era parte da vida cotiá (“pero o xeito en que ela te mira”, “o teu xeito de coidar dela…”). Porén non, non era algo para nós. Para min, todo iso vai moito máis alá. Cada etiqueta sería unha gaiola: somos soamente ti e eu, no mesmo latexo, na mesma pinguiña dun océano infinito, unha fermosa criatura que se desenvolve autonomamente. Constantemente.

Abro os meus ollos e volto a sorrir: penso no agasallo que me fixo a vida. Penso en toda a miña maneira de vivir, de actuar, de sentir. Cantas, das cousas que sei, mas ensinaches ti? Cantas me fixeches ver?  Penso nas miles e miles de veces que me dou conta de que algo que penso, que creo, que fago, na realidade mo inspiraches ti. Bágoas, outra vez. Ao pasar o tempo e ao complicarse a situación do planeta, faise cada vez máis forte en min a vontade de seguir coas miñas batallas (dialécticas e non), de non renunciar ao soño dun futuro mellor. Refórzase cada vez máis o impulso a opoñerme ás cousas que vexo e que non considero certas. Sobre todo a destrución do medio. Cada vez que penso en ti, aperto os puños e síntome cada vez máis motivado. Ao non ter fillos meus, fareino polos teus. Que aínda non tes pero agardo que un día si terás. Porque sempre o quixeches, pero máis aínda porque, ao seres ti a súa nai, sei que serán nenos felices e logo adultos xenerosos e responsábeis. As persoas que o mundo precisa. Sorrío á sorte, a sorte de terte na miña vida. E a tenrura, unha vez máis, éncheme.

Create your website with WordPress.com
Primeiros pasos