Ao acelerar a historia…

O capitalismo nega a existencia da única contradición que o podería arrastrar á perdición; unha catástrofe ecolóxica a escala planetaria.

XOSÉ CONSTENLA VEGA, O colapso territorial en Galiza, p. 47

A Coruña, 13 de abril de 2020

Paréceme innegable que a rápida difusión do virus SARS-CoV-2 (coloquialmente, “o coronavirus”), evidenciou algúns trazos problemáticos da situación económica e política internacional, que xa estaban a manifestarse dende hai varios anos. En particular, eu destacaría a insustentabilidade do neoliberalismo, os desafíos que debe enfrontar a globalización e a deriva tecnocrática e plutocrática da Unión Europea que, nos últimos anos, renunciou case totalmente a facer política. De feito, aínda que eu sexa partidario do proxecto europeo, teño que evidenciar que as institucións europeas levan moitos anos fallándonos a todo o mundo. Basicamente, hoxe en día a UE pódese considerar unha entidade económico-financeira ao servizo dos intereses das bancas, que deixou dun lado o seu compromiso cos cidadáns do vello continente. Esta non é a “Europa” de Altiero Spinelli, Eugenio Colorni e Ernesto Rossi e os seus compañeiros antifascistas que, nos anos do confinamento de Ventotene, escribiron o manifesto para un mundo novo, o que debería ser a Europa libre. Ademais, parece que a identidade europea nunca realmente penetrou na alma dos pobos europeos, que seguen a percibirse como distintos. Peor aínda, os países que son parte da UE seguen a ver os seus veciños máis en termos de competencia que de cooperación. Por conseguinte, ven a pertenza á Unión soamente en termos de conveniencia. Como dixo o meu pai nunha das nosas conversacións escritas en Skype, hoxe a UE parece “unha xuntanza de países egoístas e oportunistas”.


Por certo, creo que é innegable que a UE fixo cousas positivas; de feito, a nosa identidade europea outórganos dereitos que non teríamos como cidadáns dos varios estados nacionais, aínda que pouquiñas persoas parecen decatarse disto. Como escribín noutra plataforma, eu percíbome ante todo como europeo e só despois como xenovés e italiano. Con todo, en xeral, ao adoptaren un enfoque tecnocrático que privilexia os intereses da plutocracia, as institucións da UE fracasaron no seu dobre obxectivo de, por unha banda, derrubaren as barreiras culturais e, pola outra, construíren un mundo novo centrado nas necesidades dos cidadáns. Dende a crise económica do 2008, en todos os países da Unión xurdiu un forte sentimento de rexeitamento cara a UE, que se difundiu bastante rápido. No Reino Unido, isto culminou co Brexit. Aínda que non creo que a saída da Gran Bretaña represente un perigo enorme para a sobrevivencia da UE, creo que a pésima xestión da emerxencia sanitaria si o é. En xeral, os estados nacionais responderon á situación incriblemente mal, tardando moito en tomar medidas para conter os contaxios e mostrándose moi pouco solidarios reciprocamente. As institucións supranacionais da UE basicamente non fixeron nada, revelando toda a súa fraxilidade. Agora, a UE está chamada a enfrontarse con varia ameazas: é preciso adoptarmos un radical cambio de curso se quixermos evitar que chegue a hora dos epitafios para o proxecto europeo.


Con todo, sería un erro considerarmos o problema como algo exclusivamente europeo: paréceme que a crise sanitaria está a evidenciar (probablemente mesmo acelerar) o solpor do mundo occidental e das democracias occidentais que saíron gañadoras da guerra fría (a definitiva pedra tombal sobre a teoría da “fin da historia” de Francis Fukuyama). Os Estados Unidos tamén foron moi lentos en tomar medidas para conter a pandemia e os outros países do continente americano tampouco se mostraron particularmente brillantes nesa circunstancia. Noutras palabras, ao chegar unha ameaza global, ao noso “mundo libre” non o colleu ben preparado. Un país como China, por exemplo, deunos unha verdadeira lección, tanto en termos de organización como de solidariedade. Foi sen dúbida o país que respondeu á crise de maneira máis efectiva, a pesar de que a epidemia se orixinou alí. Asemade, ao difundirse o virus en Italia, cunha rapidez que sorprendeu totalmente as institucións, China interveu con rapidez para enviar axudas. De feito, foi o país que se mostrou máis solidario. Cuba, Rusia e Albania tamén axudaron a Italia a enfrontarse á emerxencia, enviando médicos e materiais sanitarios. Estados Unidos e os países europeos non fixeron nada e, nunhas semanas, acabaron na mesma situación. Esta mellor xestión da crise por parte de países que a miúdo criticamos (non sen razón, fique claro) por teren gobernos autoritarios presenta desafíos importantes para as democracias occidentais e, ao mesmo tempo, pon preguntas sobre a eficiencia do noso sistema económico e político.


Eu nunca fun partidario de sacrificar a liberdade en favor da seguridade e sigo a crer que non é unha boa idea. Ao renunciarmos ás nosas liberdade estamos a delegar ao goberno a responsabilidade das nosas vidas, algo que se debería limitar ás situacións de extrema emerxencia, como é a presente pandemia. En canto deixamos os nosos destinos nas mans das institucións, expoñémonos ao risco dunha deriva cada vez máis autoritaria. Quenquera lera a novela 1984 de George Orwell sabe perfectamente do que estou a falar (quen aínda non lera o libro, anímoo a que o faga). Porén, ao xurdir unha verdadeira emerxencia, os países pos-comunistas, caracterizados por gobernos máis autoritarios e un sistema económico máis controlado polo estado, demostraron unha mellor organización e, por conseguinte, unha mellora capacidade de xestionar a situación racionalmente. Quizais máis importante aínda, ofreceron axuda aos outros países, mentres as democracias do “mundo libre” actuaron de maneira tanto torpe como egoísta. É inevitable que todo isto nos invite polo menos a reflexionar sobre a suposta superioridade do noso sistema económico e político: o mundo occidental terá que facelo.


A xeito de conclusión, creo que a Covid-19 nos vai deixar un escenario político internacional profundamente diferente daquel ao que estamos afeitos. Os equilibrios van cambiar e, todo deixa supoñer, isto vai ser en favor de China, un país que xa hai moitos anos comezou a emerxer como un líder económico e político. Ao mostrar a crise sanitaria os límites dos países occidentais, paréceme inevitable pensar que a posición de China se vai reforzar mentres o solpor de Estados Unidos e Europa acentuarase. Noutras palabras, creo que, a esta altura, nos atopamos nun momento no que a historia está a acelerar (aínda que nun sentido un pouco diferente do indicado por Nietzsche ou mesmo Marx no século XIX). Os cambios no mapa das esferas de influencia, que xa comezaron dende hai moitos anos, parecen progresar máis rapidamente. Preguntas importantes están a emerxer. Imos ser testemuñas, nos próximos anos, da fin do soño europeo? Cederán Estados Unidos o liderado internacional a China? Imos asistir a unha limitación do libre mercado e un reafirmarse do proteccionismo? Os países europeos abandonarán o libre movemento e voltarán ao concepto de estado-nación? O tempo diránolo. Na actualidade, cómpre tomarmos consciencia de que nos atopamos nun momento (polo menos, potencialmente) crucial da historia: creo que, ao rematar a emerxencia, nos encontraremos cun mapa económico e xeopolítico bastante transformado.

One thought on “Ao acelerar a historia…

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s

Create your website with WordPress.com
Primeiros pasos
A <span>%d</span> blogueros les gusta esto: